6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, şantiyede çalışan herkesin sağlığı ve güvenliğinden işvereni sorumlu tutar. İnşaat işleri büyük ölçüde çok tehlikeli sınıfta olduğundan iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirmek, risk değerlendirmesi yapmak, eğitim ve sağlık raporu olmadan işçi çalıştırmamak ve iş kazasını üç iş günü içinde SGK'ya bildirmek zorunludur.
Kanun kimleri bağlar?
6331 sayılı Kanun 30.06.2012 tarihli ve 28339 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı ve kamu ile özel sektördeki bütün işleri ve işyerlerini kapsar (md. 2). Şantiyede ana yüklenici, taşeronlar ve kendi işçisini çalıştıran her firma kendi çalışanları bakımından işverendir. Aynı şantiyeyi birden fazla işveren paylaşıyorsa önlemleri iş birliği ve koordinasyon içinde almak, birbirlerini risklerden haberdar etmek zorundadır (md. 23). İşyerlerinin tehlike sınıfı Bakanlığın tebliğiyle belirlenir ve işyerinde yapılan asıl iş esas alınır (md. 9); bina ve inşaat işlerinin büyük bölümü çok tehlikeli sınıftadır.
İşverenin temel yükümlülükleri
İşveren, mesleki risklerin önlenmesi için gereken her türlü tedbiri almak, araç ve gereci sağlamak, alınan önlemlere uyulup uyulmadığını denetlemek, risk değerlendirmesi yaptırmak ve çalışanı işe uygunluğunu gözeterek görevlendirmekle yükümlüdür (md. 4). Hizmetin dışarıdan alınması işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz ve İSG önlemlerinin maliyeti çalışana yansıtılamaz. Önlemler seçilirken önce riskten kaçınmak, riskle kaynağında mücadele etmek ve toplu korumayı kişisel korumanın önüne almak gerekir (md. 5).
Şantiyede kimler görevlendirilmeli?
| Görev | Madde | Şantiyede ne anlama gelir? |
|---|---|---|
| İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi | md. 6 | Her işveren görevlendirir; uygun personel yoksa hizmet ortak sağlık ve güvenlik biriminden (OSGB) alınabilir. |
| Diğer sağlık personeli | md. 6 | On veya daha fazla çalışanı olan çok tehlikeli işyerlerinde gerekir; tam süreli işyeri hekimi varsa aranmaz. |
| Çalışan temsilcisi | md. 20 | 2–50 çalışanda bir, 51–100 çalışanda iki, 101–500 çalışanda üç temsilci; sayı çalışan arttıkça yükselir. |
| Acil durum destek elemanları | md. 11 | Yangın, ilk yardım ve tahliye için eğitimli ve yeterli sayıda kişi. |
| İSG kurulu | md. 22 | Elli veya daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan uzun süren işlerde; asıl işveren ile alt işverenler arasında koordinasyon kuralları maddede ayrıca yazılıdır. |
Eğitim ve sağlık raporu olmadan işe başlatma yasağı
- Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde çalışacak kişi, yapacağı işe uygun olduğunu gösteren sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz; rapor kural olarak işyeri hekiminden alınır (md. 15).
- Mesleki eğitim zorunluluğu bulunan işlerde mesleki eğitim aldığını belgeleyemeyen kişi çalıştırılamaz (md. 17/3).
- Başka işyerinden çalışmaya gelenler, örneğin bir taşeronun ekibi, şantiyedeki risklere ilişkin eğitimi aldıklarını gösteren belge olmadan işe başlatılamaz (md. 17/5).
- İş kazası geçiren çalışana işe dönmeden önce ek eğitim, altı aydan uzun süre işten uzak kalana bilgi yenileme eğitimi verilir. Eğitim süresi çalışma süresinden sayılır ve maliyeti çalışana yansıtılamaz.
İş kazası, çalışmaktan kaçınma ve işin durdurulması
İşveren bütün iş kazalarının ve meslek hastalıklarının kaydını tutar; yaralanma olmasa da zarar doğurabilecek olayları, yani ramak kalaları inceler ve iş kazasını kazadan sonraki üç iş günü içinde SGK'ya bildirir (md. 14). Kaza anında atılacak adımlar için iş kazası kılavuzuna bakabilirsiniz.
Ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaşan çalışan kurula ya da işverene başvurarak tedbir isteyebilir; talep yerinde bulunursa tedbir alınıncaya kadar ücreti kesilmeden çalışmaktan kaçınabilir, tehlike önlenemiyorsa çalışma yerini terk edebilir (md. 13). Hayati tehlike tespit edilen işyerinde iş, tehlike giderilinceye kadar kısmen veya tamamen durdurulur; çok tehlikeli sınıftaki yapı işlerinde risk değerlendirmesi yapılmamış olması tek başına durdurma sebebidir (md. 25). Durdurma kararı mülki amir tarafından yirmi dört saat içinde uygulanır.
İdari para cezaları nasıl uygulanır?
Kanunun 26. maddesi her yükümlülük için ayrı ceza öngörür; kanundaki tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında güncellenir. Cezalar ayrıca çalışan sayısı ve tehlike sınıfına göre artırılır: çok tehlikeli sınıfta ondan az çalışanı olan işyerinde %50, 10–49 çalışanda %100, elli ve üzeri çalışanda %200 artırımlı uygulanır. Bildirim yükümlülüğüne aykırılıkta cezayı SGK, diğer aykırılıklarda il müdürlüğü verir. Ceza riskinden önce asıl risk iş kazasıdır; şantiye belgelerinin tam listesi için şantiyede İSG zorunlu belgeler, şantiyeye özgü kurallar için Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği sayfalarını inceleyin.
Kaynaklar
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu RG 30.06.2012 / 28339 · md. 4–6 işveren ve İSG hizmetleri · md. 13–17 · md. 22–26
- İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü rehberler, tehlike sınıfları ve duyurular
Sık sorulan sorular
Evet. 6331 sayılı Kanunun 6. maddesi her işverene iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirme yükümlülüğü getirir; hizmet ortak sağlık ve güvenlik biriminden de alınabilir.
Her işveren kendi çalışanından sorumludur; aynı şantiyeyi paylaşan işverenler önlemleri koordinasyon içinde alır (md. 23). Asıl işveren, alt işverenlerin çalışmalarını izleyip kendi önlemleriyle bütünleştirmelidir.
Kazadan sonraki üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumu'na bildirilir (md. 14). Süresinde bildirilmezse SGK tarafından idari para cezası uygulanır.
Evet. Kanunun 25. maddesine göre çok tehlikeli sınıftaki yapı işlerinde risk değerlendirmesi yapılmamışsa iş durdurulur; karar mülki amirce yirmi dört saat içinde uygulanır.
Hayır. Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde, yapacağı işe uygun olduğunu gösteren sağlık raporu olmayan kişi işe başlatılamaz (md. 15).
Bu sayfa mevzuatın bilgilendirme amaçlı özetidir; bağlayıcı olan Resmî Gazete'de yayımlanan güncel metindir. Uygulamadan önce mevzuat.gov.tr üzerinden güncel metni kontrol edin.