TS EN 1997 (Eurocode 7), geoteknik tasarımın Avrupa standardıdır. Bölüm 1 genel kuralları, sınır durumlarını ve kısmi güvenlik katsayılarını; Bölüm 2 zemin araştırması ve deneylerini düzenler. Türkiye'de bina temelleri için bağlayıcı kurallar Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği'nin 16. bölümündedir; Eurocode 7 yöntem ve kavramlar için yaygın bir başvuru kaynağıdır.
Eurocode 7 neyi kapsar?
Eurocode 7, Avrupa'nın yapısal tasarım standartları ailesinin zemin ve temellerle ilgili parçasıdır. Türkçe baskıları TS EN 1997-1 (Genel kurallar) ve TS EN 1997-2 (Zemin araştırması ve deneyi) adıyla yayımlanmıştır. Yüzeysel ve kazıklı temeller, istinat yapıları, iksa, şevler, dolgular ve zemin ankrajları gibi geoteknik yapıların hangi ilkelerle tasarlanacağını anlatır. Formülleri tek tek dayatmaktan çok, güvenliğin nasıl kanıtlanacağını tanımlar.
CEN, Eurocode 7'nin ikinci neslini 2024'ten itibaren yayımlamaya başladı; yeni yapıda içerik genel kurallar, zemin özellikleri ve geoteknik yapılar olarak üç bölüme ayrılıyor. Türkiye'deki geçiş takvimini TSE'den takip edin.
Geoteknik kategoriler ve sınır durumları
Eurocode 7'nin yaygın kullanılan 2004 neslinde projeler, zorluk ve risk düzeyine göre üç geoteknik kategoriye ayrılır:
| Kategori | Tanım | Örnek |
|---|---|---|
| GK1 | Küçük ve basit yapılar, risk ihmal edilebilir düzeyde | Sağlam zeminde hafif, tek katlı yapılar |
| GK2 | Olağan riskli, alışılmış yapı ve temeller | Çoğu konut ve iş binası, olağan kazılar |
| GK3 | Büyük ya da olağan dışı yapılar, zor zemin, yüksek risk | Yüksek binalar, derin kazılar, sıvılaşma ya da heyelan riski olan sahalar |
Kategori yükseldikçe zemin araştırmasından, hesaptan ve denetimden beklenen ayrıntı artar. Güvenlik, sınır durumları üzerinden kanıtlanır: denge kaybı (EQU), yapısal elemanın göçmesi (STR), zeminin göçmesi ya da aşırı şekil değiştirmesi (GEO), su basıncıyla kaldırma (UPL) ve hidrolik taban kabarması (HYD). Kullanılabilirlik tarafında ise oturma ve farklı oturmaların yapının işlevini bozmadığı gösterilir.
Karakteristik değer ve kısmi güvenlik katsayıları
Hesapta zemin parametresinin rastgele bir deney sonucu değil, karakteristik değeri kullanılır: sahadaki değişkenliği ve deney sayısını hesaba katan, ihtiyatlı bir tahmin. Bu değer; etkiler, zemin parametreleri ve dirençler için öngörülen kısmi katsayılarla birleştirilir. Eurocode 7 bu katsayıların hangi gruplarla birlikte uygulanacağını üç tasarım yaklaşımıyla (DA1, DA2, DA3) tarif eder; hangisinin kullanılacağını ülkelerin ulusal ekleri belirler.
Bu yaklaşımın şantiyeye yansıması basittir: karakteristik değerin kalitesi, zemin araştırmasının kalitesine bağlıdır. Az ve dağınık deneyle seçilen bir değer ya tasarımı gereksiz pahalılaştırır ya da riski gizler.
Türkiye'de nasıl uygulanır?
Bina temellerinde bağlayıcı kurallar Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği'nin 16. bölümündedir. Bu bölüm; zemin araştırmalarını, veri raporu ve geoteknik rapordan oluşan zemin ve temel etüt raporlarını, yerel zemin sınıflarını (ZA–ZF), sıvılaşma değerlendirmesini ve temellerin taşıma gücü ilkesiyle tasarımını düzenler. Eurocode 7'deki sınır durumu, karakteristik değer ve gözlem yöntemi gibi kavramlar ise geoteknik raporlarda ve özellikle derin kazı ve iksa tasarımında yaygın olarak kullanılır. Bir işte TS EN 1997'nin zorunlu olup olmadığını sözleşme ve şartname belirler.
Şantiye ve proje ekibi için pratik sonuçlar
- Zemin etüdü, temel tipine karar vermeden önce tamamlanmalıdır; kapsamı ve derinliği yapının büyüklüğüne göre planlanır (zemin deneyleri, zemin etüdü nasıl yaptırılır).
- Kazı sırasında görülen zemin, etüt raporundaki profille karşılaştırılmalı; farklılık varsa geoteknik mühendisine bildirilmelidir. Eurocode 7'deki gözlem yöntemi, ölçümlere dayalı tasarım güncellemesini önceden tanımlanmış eşiklerle sistemli hale getirir.
- Derin kazılarda iksa ve komşu yapıların güvenliği için eğim ölçer ve oturma noktalarıyla ölçüm planı yapılmalıdır (hafriyat ve iksa).
- Temel tipini zemin parametreleri ve yapı yükleri birlikte belirler (temel türleri).
Kaynaklar
- TSE — TS EN 1997-1 Eurocode 7: Geoteknik tasarım, Bölüm 1 Genel kurallar geoteknik kategoriler, sınır durumları, tasarım yaklaşımları
- TSE — TS EN 1997-2 Eurocode 7: Geoteknik tasarım, Bölüm 2 Zemin araştırması ve deneyi arazi ve laboratuvar deneyleri, raporlama
- Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) Bölüm 16 temel zemini ve temeller, Ek 16A zemin araştırmaları
Sık sorulan sorular
Bina temelleri için bağlayıcı kurallar Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği'nin 16. bölümündedir. TS EN 1997 Türk standardı olarak yayımlanmıştır ve yöntemleri geoteknik tasarımda yaygın biçimde kullanılır; bir işte zorunlu olup olmadığını şartname ve sözleşme belirler.
Projenin zemin koşullarına ve yapının riskine göre sınıflandırılmasıdır. Kategori yükseldikçe zemin araştırmasından, hesaptan ve denetimden beklenen ayrıntı artar.
Zemin davranışının önceden tam kestirilemediği işlerde, inşaat sırasında yapılan ölçümlere göre tasarımın önceden belirlenmiş seçenekler arasında güncellenmesidir. Ölçüm planı ve eşik değerler işe başlamadan tanımlanır.
Bu sayfa standardın bilgilendirme amaçlı özetidir; standardın tam ve güncel metni Türk Standardları Enstitüsü'nden temin edilir.