Temel, yapının yükünü zemine güvenle aktaran elemandır. Başlıca türleri tekil (münferit), sürekli (şerit), radye (plak) ve kazıklı temellerdir. Seçim; zemin etüdündeki taşıma gücü ve oturma değerlerine, yapının yüküne, yer altı suyuna ve deprem kurallarına göre statik projede yapılır. Şantiyede tür değiştirilmez, projeye birebir uyulur.
Temel türleri nasıl karşılaştırılır?
| Tür | Nasıl çalışır? | Genellikle nerede seçilir? | Sahada dikkat |
|---|---|---|---|
| Tekil (münferit) temel | Her kolonun altında ayrı bir pabuç yükü yayar | Sağlam zemin, az katlı ve düzenli yapılar | Bağ kirişleri, pabuç boyutları, filiz yerleri |
| Sürekli (şerit) temel | Kolon akslarını boydan boya bağlayan kirişli temel | Orta sağlamlıkta zemin, farklı oturmanın sınırlanması gereken durumlar | Kesişim bölgelerinde donatı sıklığı |
| Radye (plak) temel | Yapının altını bütünüyle kaplayan kalın plak | Zayıf ya da değişken zemin, bodrumlu ve perdeli yapılar, yüksek yer altı suyu | Su yalıtımı, büyük hacimli dökümde ısı ve kür |
| Kazıklı temel | Yükü kazıklarla derindeki sağlam tabakaya aktarır | Üst tabakaların taşıyamadığı, sıvılaşma riskli zeminler | Kazık boyu ve teçhizatı, kazık başı kırımı, deneyler |
Bu tablo genel bir yönlendirmedir; hangi türün seçileceğini zemin etüdü ve statik hesap belirler. Zeminin değerlendirilmesi için zemin etüdü, geoteknik tasarımın esasları için TS EN 1997 sayfalarına bakabilirsiniz.
Tekil temel ve bağ kirişleri
Tekil temel en basit ve çoğu zaman en az betonla yapılan çözümdür; ancak her kolon bağımsız oturduğu için deprem sırasında temellerin birbirinden uzaklaşması ya da farklı oturması tehlikelidir. Bu yüzden TBDY 2018, betonarme ve çelik binalarda tekil temellerin iki doğrultuda bağ kirişleriyle birbirine bağlanmasını ister; yalnız en sağlam zemin sınıfında (ZA) bu kiriş yapılmayabilir (md. 16.8.5.1). Bağ kirişleri yerine en az 150 mm kalınlığında, gerekli kuvveti taşıyacak şekilde hesaplanmış bir betonarme döşeme de kullanılabilir (md. 16.8.5.5).
Sürekli temel ve radye temel
Sürekli temel, kolonları akslar boyunca ters T kesitli kirişlerle bağlar; yükü daha geniş bir alana yayar ve kolonlar arasındaki farklı oturmayı azaltır. Radye temel ise yapının tüm oturma alanını tek bir plakla kaplar. Bodrumlu binalarda radye, perdelerle birlikte su geçirimsiz bir kutu oluşturduğu için çoğu zaman en mantıklı çözümdür. TBDY 2018'in basitleştirilmiş tasarım kurallarıyla (Bölüm 17) tasarlanan düzenli betonarme binalarda temel, çerçeveli sistemde radye ya da sürekli temel, perde ve çerçeveli sistemde radye temel olarak yapılmalıdır (md. 17.2.11).
Kazıklı temel ve zemin iyileştirme
Üstteki tabakalar gevşek, dolgu ya da sıvılaşmaya yatkınsa yük kazıklarla derindeki sağlam tabakaya aktarılır. Şantiyede en yaygın tür yerinde dökülen fore kazıktır: delgi açılır, donatı kafesi indirilir, beton alttan yukarı doğru kesintisiz dökülür. Kazık başları sağlam betona kadar kırılır ve kazık başlığına ya da radyeye bağlanır. Kazıkların bütünlüğü ve taşıma gücü projede belirtilen deneylerle doğrulanır. Bazı durumlarda kazık yerine zeminin kendisi iyileştirilir (jet grout, taş kolon gibi); TBDY 2018'in Ek 16D'si bu konuya ayrılmıştır.
Temel uygulaması hangi sırayla yapılır?
- Aplikasyon ve kot: Akslar ve temel alt kotu harita mühendisince işaretlenir.
- Taban kontrolü: Kazı tabanının zemin etüdünde öngörülen tabaka olup olmadığı kontrol edilir; gevşek malzeme, çamur ve su temizlenir. Beklenmeyen bir tabaka çıkarsa iş durdurulup etüt yapan mühendise danışılır.
- Grobeton: Temiz ve düz bir çalışma yüzeyi oluşturmak, donatıyı zeminden ayırmak için ince bir donatısız beton tabakası dökülür.
- Su yalıtımı: Projede varsa yalıtım grobeton üzerine serilir ve koruma tabakasıyla örtülür; ayrıntı için su yalıtımı sayfasına bakın.
- Temel topraklaması: Topraklama şeridi temele yerleştirilir; yapı denetim bu aşama için ayrı bir kontrol tutanağı düzenler.
- Kalıp ve donatı: TS 500'e göre temellerde beton örtüsü 50 mm'den az olamaz. Kolon filizleri yerinde sabitlenir; kolon sarılma bölgesindeki enine donatı temelin içinde de, kolonun en küçük boyutundan az olmayan bir yükseklik boyunca devam ettirilir (TBDY md. 7.3.4.1).
- Kontrol ve döküm: Yapı denetim temel kalıp ve donatı kontrol tutanağını, topraklama tutanağını ve döküm tutanağını düzenler (Yapı Denetimi Uygulama Yönetmeliği md. 6). Ardından beton dökülür ve kür edilir.
Temel tamamlanıp su basman seviyesine çıkıldığında yapılan kontrol için su basman vizesi sayfasına, beton miktarını hesaplamak için beton hesaplama aracına bakabilirsiniz.
Temelde en sık yapılan hatalar
- Kazı tabanını kontrol etmeden grobeton dökmek; yumuşak cep ya da dolgu üzerinde temel yapmak.
- Yağmur suyuyla dolmuş kazıda çamuru temizlemeden çalışmak.
- Pas payı takozlarını eksik koymak; donatının grobetona oturması.
- Topraklama şeridini unutmak ya da bağlantısını yapmamak.
- Döküm sırasında kolon filizlerinin kaymasına izin vermek.
- Kalın radyelerde döküm ve kür planı yapmamak; ısı farkından çatlak oluşması.
Kaynaklar
- Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) RG 18.03.2018 / 30364 (Mükerrer) · 16.8 yüzeysel temeller · 16.8.5 temel bağ kirişleri · 17.2.11 basitleştirilmiş tasarımda temel türü · Ek 16D zemin iyileştirme
- TS 500 Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları (Şubat 2000) Bölüm 10 betonarme temeller, temellerde beton örtüsü
- Yapı Denetimi Uygulama Yönetmeliği RG 05.02.2008 / 26778 · md. 6 temel aşamasında kalıp-donatı, topraklama ve döküm tutanakları
Sık sorulan sorular
Tek başına bir cevap yoktur: tekil temel daha az beton gerektirse de zayıf zeminde güvenli olmaz. Zemin, yapı yükü ve bodrum durumu birlikte değerlendirildiğinde en ekonomik ve güvenli çözümü statik proje belirler.
Zemin zayıf ya da değişkense, bodrum ve perdeler varsa, yer altı suyu yüksekse radye çoğu zaman en uygun çözümdür. TBDY 2018 Bölüm 17 ile tasarlanan basit binalarda da radye ya da sürekli temel istenir.
Grobeton, kazı tabanında temiz ve düz bir çalışma yüzeyi oluşturur, donatının zeminle temasını keser ve yalıtımın serilmesine zemin hazırlar. Taşıyıcı bir eleman değildir.
Temel betonunun içine yerleştirilen ve binanın elektrik tesisatının topraklamasında kullanılan iletken şerittir. Beton dökülmeden önce yerleştirilip kontrol edilmesi gerekir; sonradan eklenmesi çok zordur.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; kendi durumunuz için güncel mevzuatı ve sözleşmenizi esas alın, gerekirse uzmana danışın.