Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018), 1 Ocak 2019'dan beri yeni binaların depreme göre tasarımını ve mevcut binaların değerlendirilmesini düzenler. Deprem etkisi artık eski deprem bölgeleri haritasından değil, parselin koordinatına göre AFAD'ın tehlike haritalarından alınır; bina kullanım sınıfı, deprem tasarım sınıfı, bina yükseklik sınıfı ve yerel zemin sınıfı tasarımın çerçevesini çizer.
Yönetmeliğin künyesi ve kapsamı
TBDY, 18 Mart 2018 tarihli, 30364 mükerrer sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı ve 1 Ocak 2019'da yürürlüğe girdi; 2007 tarihli Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik aynı tarihte yürürlükten kalktı. Dayanağı 7269 sayılı Kanun ile AFAD'ın teşkilat kanunu olan 5902 sayılı Kanundur. Yönetmeliğin kendisi altı maddedir; teknik kurallar ekindeki “Deprem Etkisi Altında Binaların Tasarımı İçin Esaslar” metnindedir.
Esaslar 17 bölümden oluşur ve yeniden yapılacak, değiştirilecek ya da büyütülecek resmî ve özel bütün binaları kapsar. Bölümler deprem yer hareketinden başlayıp yerinde dökme ve öndökümlü betonarme, çelik, yığma, ahşap, yüksek ve yalıtımlı binalara, mevcut binaların değerlendirilmesine ve temel-zemin tasarımına kadar uzanır. Statik projeyi hazırlayan mühendis yönetmeliğin ilk muhatabıdır; ancak beton sınıfı, donatı ve zemin araştırması gibi kurallar müteahhidi ve yapı denetimi de doğrudan bağlar.
Deprem yer hareketi düzeyleri nelerdir?
| Düzey | 50 yılda aşılma olasılığı | Tekrarlanma periyodu | Anlamı |
|---|---|---|---|
| DD-1 | %2 | 2475 yıl | Göz önüne alınan en büyük deprem |
| DD-2 | %10 | 475 yıl | Standart tasarım depremi |
| DD-3 | %50 | 72 yıl | Sık deprem |
| DD-4 | %68 | 43 yıl | Servis depremi |
Bu düzeylerin parsele özel değerleri, 2018'de Bakanlar Kurulu kararıyla yürürlüğe konan Türkiye Deprem Tehlike Haritaları'ndan alınır (Esaslar 2.1). Haritalar AFAD'ın interaktif uygulamasında koordinatla sorgulanır; bu nedenle aynı ilçedeki iki parselin tasarım değerleri farklı çıkabilir.
Tasarımı hangi sınıflar belirler?
Bina kullanım sınıfı (BKS) ve önem katsayısı (I): binanın kullanım amacına göre belirlenir (Tablo 3.1).
| Sınıf | Örnek yapılar | Önem katsayısı |
|---|---|---|
| BKS = 1 | Hastane, okul, yurt, itfaiye, enerji tesisleri, kamu yönetim binaları, müzeler, tehlikeli madde depoları | 1,5 |
| BKS = 2 | Alışveriş merkezi, spor tesisi, sinema, tiyatro, ibadethane | 1,2 |
| BKS = 3 | Konut, işyeri, otel ve diğer binalar | 1,0 |
Deprem tasarım sınıfı (DTS): DD-2 düzeyindeki kısa periyot tasarım spektral ivme katsayısına (SDS) ve kullanım sınıfına göre bulunur (Tablo 3.2). SDS 0,33'ün altındaysa DTS 4, 0,33–0,50 arasında DTS 3, 0,50–0,75 arasında DTS 2, 0,75 ve üzerindeyse DTS 1 olur; BKS = 1 binalarda aynı aralıklar 4a, 3a, 2a ve 1a olarak adlandırılır.
Bina yükseklik sınıfı (BYS): binalar sekiz yükseklik sınıfına ayrılır. BYS = 1 olan binalar yüksek bina sayılır ve Bölüm 13'e göre tasarlanır; bu sınır DTS 1 ve 2'de 70 m, DTS 3'te 91 m, DTS 4'te 105 m yüksekliktir (Tablo 3.3).
Yerel zemin sınıfı: zemin araştırmasıyla, temel altından itibaren üst 30 metredeki kayma dalgası hızı, SPT darbe sayısı veya drenajsız kayma dayanımına göre belirlenir (Tablo 16.1).
| Zemin sınıfı | Zemin | Ortalama kayma dalgası hızı (m/s) |
|---|---|---|
| ZA | Sağlam, sert kayalar | 1500'den büyük |
| ZB | Az ayrışmış, orta sağlam kayalar | 760–1500 |
| ZC | Çok sıkı kum, çakıl, sert kil ya da ayrışmış, çok çatlaklı zayıf kaya | 360–760 |
| ZD | Orta sıkı–sıkı kum, çakıl veya çok katı kil | 180–360 |
| ZE | Gevşek kum, çakıl, yumuşak–katı kil veya kalın yumuşak kil tabakası içeren profiller | 180'den küçük |
| ZF | Sıvılaşabilir zeminler, kalın turba ve organik kil, kalın yüksek plastisiteli kil gibi sahaya özel araştırma gerektiren zeminler | Sahaya özel değerlendirme |
Performans hedefi ve şantiyeyi ilgilendiren malzeme kuralları
Yüksek binalar dışındaki yeni betonarme ve çelik binalarda normal performans hedefi, DD-2 depreminde kontrollü hasar düzeyidir ve tasarım dayanıma göre yapılır (Tablo 3.4). Uygulamayı doğrudan ilgilendiren kurallar şunlardır (Esaslar 7.2.5 ve 8.2.3):
- Betonarme binalarda C25'ten düşük dayanımlı beton kullanılamaz; deprem yüklerini taşıyan elemanlarda C25 ile C80 arasındaki beton sınıfları kullanılır.
- Beton nitelik denetimli olmalı, bakımı yapılmalı ve vibratörle yerleştirilmelidir; kendiliğinden yerleşen beton da kullanılabilir.
- Donatıda TS 708'e uygun B420C veya B500C nervürlü çelik kullanılır.
- Öndökümlü betonarme binalarda en düşük beton sınıfı C30'dur.
Kolon, perde ve kiriş boyutları ile donatı detayları bu sınıflara göre hesaplandığından şantiyede yapılan küçük bir değişiklik bile taşıyıcı sistemi etkiler. Beton sınıfları için beton sınıfları, sahadaki kontrol için donatı kontrolü sayfalarına bakabilirsiniz.
Mevcut binalar ve zemin etüdü
Esasların 15. bölümü mevcut binaların deprem performansının değerlendirilmesini ve güçlendirilmesini, 16. bölümü zemin araştırmaları ile temel tasarımını düzenler. Yerel zemin sınıfı ancak zemin araştırmasıyla belirlenebildiği için zemin etüdü ruhsat dosyasının temel belgelerindendir. Kentsel dönüşümdeki riskli yapı tespiti ise 6306 sayılı Kanun kapsamında ayrı esaslara göre yapılır; bkz. 6306 sayılı Kanun.
Sık yapılan hatalar
- Projeyi eski deprem bölgesi bilgisine göre konuşmak; tasarım değerleri parsel koordinatından alınır.
- Zemin araştırması yapmadan zemin sınıfını varsaymak.
- Projedeki sınıfın altında beton sipariş etmek ya da kabul etmek; betonarme binada C25 altı beton kullanılamaz.
- Tesisat geçişi için kirişte veya perdede projede olmayan boşluk açmak.
Kaynaklar
- Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği RG 18.03.2018/30364 mükerrer · yürürlük 01.01.2019
- TBDY eki: Deprem Etkisi Altında Binaların Tasarımı İçin Esaslar 2.2 yer hareketi düzeyleri, Tablo 3.1–3.4, 7.2.5, 8.2.3, Tablo 16.1
- AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritaları İnteraktif Web Uygulaması parsel koordinatına göre deprem parametreleri
Sık sorulan sorular
18 Mart 2018 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan yönetmelik 1 Ocak 2019'da yürürlüğe girdi ve 2007 tarihli Deprem Bölgelerinde Yapılacak Binalar Hakkında Yönetmelik'in yerini aldı.
Tasarımda kullanılmıyor. TBDY'de deprem etkisi, Türkiye Deprem Tehlike Haritaları'ndan parselin koordinatına göre alınan değerlerle belirlenir; haritalar AFAD'ın interaktif uygulamasında sorgulanır.
Konutlar, işyerleri ve oteller BKS = 3 sınıfındadır ve önem katsayısı 1,0'dır. Hastane ve okullar için 1,5, alışveriş merkezi ve spor tesisi gibi yapılar için 1,2 kullanılır.
Yönetmelik kapsamındaki betonarme binalarda C25'ten düşük dayanımlı beton kullanılamaz; öndökümlü betonarme binalarda en düşük sınıf C30'dur.
Zemin araştırmasıyla, temel altından itibaren üst 30 metredeki kayma dalgası hızı, SPT darbe sayısı veya drenajsız kayma dayanımına göre ZA ile ZF arasında belirlenir (Tablo 16.1).
Bu sayfa mevzuatın bilgilendirme amaçlı özetidir; bağlayıcı olan Resmî Gazete'de yayımlanan güncel metindir. Uygulamadan önce mevzuat.gov.tr üzerinden güncel metni kontrol edin.