Hafriyat ve İksa: Planlama ve Güvenlik

Kazıya başlamadan önce neler yapılmalı?

1. Zemin etüdünü okuyun. Rapor; tabakaları, yer altı suyu seviyesini ve iksa tasarımı için gereken zemin parametrelerini vermelidir. Eğimli arazide kazı ve inşaat adımlarına göre şev duraylılığı ayrıca incelenir (TBDY 2018 md. 16.2). Konuya giriş için zemin etüdü sayfasına bakın.
2. İksa projesini hazırlatın. Komşu yapıya, yola ya da altyapı hattına yakın ve derin kazılarda iksa bir mühendislik projesidir; sahada göz kararıyla çözülmez.
3. İzni netleştirin. Kazı normalde yapı ruhsatıyla başlar. Mimari proje onaylanmışsa, sorumluluklar üstlenilip noter taahhüdü verilirse idare ruhsattan önce kazı izni verebilir; ancak kazık, palplanş, istinat duvarı gibi uygulamalar varsa bunların projeleri onaylanıp ruhsatlandırılmalıdır (Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği md. 59).
4. Komşu yapıları tespit ettirin. Mevcut çatlaklar, eğimler ve hasarlar tarih atılmış fotoğraflarla, mümkünse komşunun da imzaladığı bir tutanakla ya da resmî tespitle kayda geçirilir.
5. Yer altı hatlarını belirleyin. Elektrik, doğalgaz, su, kanalizasyon ve iletişim hatlarının yerleri ilgili kurumlardan öğrenilir, sahada işaretlenir.
6. Hafriyatın nereye gideceğini planlayın. Toprak, belediyenin belirlediği döküm sahasına belgeli araçlarla taşınır; ayrıntılar için hafriyat ve inşaat atıkları sayfasına bakın.

Şevli kazı mı, iksalı kazı mı?

Kazı sırasında hangi güvenlik kuralları uygulanır?

Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği'nin Ek-4'ü kazı işleri için asgari şartları sayar. Sahada en çok işe yarayanlar şunlardır:

• Kazı, işverenin görevlendirdiği ehil bir kişinin gözetiminde yürür.
• Kazıya iniş ve çıkış için güvenli yollar sağlanır; iksa destekleri merdiven gibi kullanılmaz.
• Şev açıları zemine, su durumuna ve yüklere göre belirlenir ya da statik hesabı yapılmış destekler kullanılır.
• 1,5 metreden derin açık kazılarda ve derinliği ne olursa olsun temel ve kanal kazılarında, kazı yüzünü alttan oyup üst kısmı kendi ağırlığıyla düşürme yöntemine izin verilmez.
• Kazılan toprak kazı kenarından yeterince uzağa konur; iş makineleri ve kamyonlar kazı kenarına yaklaştırılmaz.
• Yağış sırasında kazı çalışması yapılmaz; makinelerin çalışma alanına kimse girmez.
• Yerleşim alanlarında kazı üzerinden geçiş için en az 80 cm genişliğinde, iki yanı korkuluklu geçitler kullanılır.

Kazı, şantiyenin en yüksek riskli dönemlerinden biridir; risk değerlendirmesini bu aşamaya göre güncelleyin.

Yer altı suyu varsa ne yapılır?

Kazı tabanı yer altı suyu seviyesinin altına iniyorsa su; pompalarla, kuyularla ya da geçirimsiz bir iksa perdesiyle kontrol edilir. Su seviyesini geniş bir alanda düşürmek, komşu yapıların altındaki zeminde oturmaya yol açabilir; bu nedenle yöntem iksa projesinde belirlenmeli ve komşu yapılar izlenmelidir. Kalıcı çözüm olan temel su yalıtımı ve drenaj için su yalıtımı sayfasına bakın.

Kazı boyunca ne izlenmeli?

• Deplasman: İksa perdesinin başına ve komşu yapılara konan ölçüm noktaları belirli aralıklarla topografik olarak okunur; derin kazılarda eğim ölçer (inklinometre) kullanılır.
• Komşu yapı çatlakları: Mevcut çatlaklara ölçer ya da işaret konur, genişleme takip edilir.
• Su ve sızıntı: Kazı yüzünden gelen su, taşınan ince malzeme ve iksa arkasındaki çökmeler kaydedilir.
• Alarm eşikleri: Projede yazılı sınırlar aşılırsa kazı durdurulur, proje müellifine haber verilir.

Ölçümler ve gözlemler şantiye günlüğüne işlenir; bir hasar iddiasında kazının nasıl ilerlediğini gösteren tek belge bu kayıtlardır.

En sık yapılan hatalar

• İksa yapılmadan "kısa sürede biter" diye dik kazı yapmak.
• Kazılan toprağı ya da beton mikserini kazı kenarına yaklaştırmak.
• Ankraj ya da kazık sırasının beklenmeden kazının bir sonraki kademeye inmesi.
• Yağmur sonrası şevleri ve iksayı kontrol etmeden çalışmaya devam etmek.
• Komşu tespitini yapmamak; sonradan her çatlağın kazıya bağlanması.

Kazı tabanına ulaşıldığında temel tipine göre ilerlenir; seçenekler için temel türleri sayfasına bakın.