Hasır çelik, boyuna ve enine tellerin fabrikada nokta kaynağıyla birleştirildiği hazır donatı ağıdır. Kare gözlü Q ve dikdörtgen gözlü R tipleri vardır; Q257 gibi adlardaki sayı, bir metre genişlikteki donatı alanını (mm²) gösterir. Döşeme, perde gövdesi, zemin ve saha betonlarında işçiliği azaltır; bindirme kuralları TS 500'de verilir.
Hasır çelik hangi standartlara tabidir?
Hasırda kullanılan tel ve çubukların sınıfı TS 708'e göre belirlenir; hasırlar genellikle B500A sınıfı soğuk işlenmiş tellerden, gerektiğinde daha sünek sınıflardan üretilir. Hasırın tipi, ölçüsü ve toleransları için Türkiye'de TS 4559 (çelik hasırlar) kullanılır. Betonarme hesabında hasırın kenetlenmesi ve eklenmesi ise TS 500'ün donatı kuralları bölümündedir.
Q ve R tipleri, adlar ve ağırlıklar
- Q tipi (kare göz): iki doğrultuda aynı donatı vardır; iki doğrultuda çalışan döşemeler ve perde gövdeleri için uygundur.
- R tipi (dikdörtgen göz): boyuna doğrultuda daha fazla donatı vardır; tek doğrultuda çalışan döşemelerde ana donatı boyuna tellere gelecek şekilde yerleştirilir.
Adlardaki sayı, bir metre genişlikteki toplam donatı kesitidir (mm²/m). Bu değeri tel çapı ve aralıktan kendiniz de bulabilirsiniz: As = bir telin kesiti × (1000 ÷ tel aralığı). Teorik ağırlık ise iki doğrultudaki alanların toplamının 0,00785 ile çarpılmasıyla (kg/m²) bulunur. 150 mm aralıklı Q hasırlar için:
| Tel çapı | Bir telin kesiti (mm²) | As (mm²/m) | Hasır adı | Teorik ağırlık (kg/m²) |
|---|---|---|---|---|
| Ø5 | 19,6 | 130,9 | Q131 | 2,06 |
| Ø6 | 28,3 | 188,5 | Q188 | 2,96 |
| Ø6,5 | 33,2 | 221,2 | Q221 | 3,47 |
| Ø7 | 38,5 | 256,6 | Q257 | 4,03 |
| Ø7,5 | 44,2 | 294,5 | Q295 | 4,62 |
| Ø8 | 50,3 | 335,1 | Q335 | 5,26 |
Gerçek levha ağırlığı, kenar çıkıntıları nedeniyle teorik değerden biraz fazladır; sipariş ve hakedişte üreticinin tablosunu kullanın. Stokta satılan standart (depo) hasırlar genellikle 5,00 × 2,15 m levhalar halindedir; projeye özel ölçü ve tel düzeninde de ürettirilebilir. Tekrarlı ve standart dışı ölçülerde siparişi kalıp planına göre vermek fireyi azaltır.
Bindirme (ek) nasıl yapılır?
Hasırlar birbirine bindirilerek eklenir. TS 500, nokta kaynaklı hasırlar için bindirme boyunu ve bindirme bölgesinde bulunması gereken enine tel sayısını; telin çapına, yüzeyine (düz ya da nervürlü) ve ekin konumuna göre ayrı bir çizelgede verir. Bu çizelge, kesitte bulunan donatının gereken donatıdan en az %50 fazla olduğu durum içindir; fazlalık bundan azsa bindirme boyu ve enine tel sayısı orantılı olarak artırılır. Uygulamada dikkat edilecekler:
- Bindirme boyu ve yeri statik projede ya da detayda gösterilmelidir; “bir göz bindir” gibi kulaktan dolma kurallarla çalışılmamalıdır.
- Bindirmeler aynı kesitte toplanmamalı, şaşırtılmalıdır.
- Açıklıkta ana teller alt yüzde, mesnette üst yüzde ve çalışma doğrultusunda olmalıdır.
- Alt hasır paspayı takozlarıyla, üst hasır sehpalarla (çiroz) yerinde tutulmalı; döküm sırasında üzerine basılarak aşağı ezilmemelidir.
Hasır çelik nerede kullanılır, nerede dikkat ister?
Döşemeler, perde gövdeleri, zemin ve saha betonları, kaplama betonları, kanal ve istinat duvarı gibi geniş yüzeyli elemanlarda kesme ve bağlama işçiliğini azaltır, donatı aralığını düzenli tutar. Ancak deprem yönetmeliği, deprem yükü taşıyan elemanlarda B420C ya da B500C donatı istediği için sünekliği düşük B500A hasırın hangi elemanda kullanılabileceği statik projede belirlenmelidir. Sınıflar için TS 708, ağırlık ve sipariş hesabı için demir hesaplama, döküm öncesi kontrol için donatı kontrolü sayfalarına bakın.
Kaynaklar
- TSE — TS 4559 Çelik hasırlar hasır tipleri, ölçüler ve toleranslar
- TSE — TS 708 Çelik: Betonarme için donatı çeliği B500A ve diğer donatı sınıfları
- TSE — TS 500 Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları nokta kaynaklı hasır donatının kenetlenme ve bindirme koşulları
Sık sorulan sorular
Q257, kare gözlü ve iki doğrultuda metre başına yaklaşık 257 mm² donatı içeren hasırdır; tipik olarak 150 mm aralıklı 7 mm tellerden oluşur.
Sabit bir değer yoktur; TS 500 bindirme boyunu tel çapına, yüzey tipine ve ekin konumuna göre verir ve donatı fazlalığı azsa artırılmasını ister. Kesin değeri statik projeden alın.
İki doğrultudaki donatı alanları (mm²/m) toplanıp 0,00785 ile çarpılır ve kg/m² bulunur. Örneğin Q257 için 2 × 256,6 × 0,00785 ≈ 4,03 kg/m²; kenar çıkıntıları gerçek ağırlığı biraz artırır.
Kolon ve kirişler deprem yükü taşıyan elemanlardır ve deprem yönetmeliği bunlarda B420C ya da B500C donatı ister; B500A hasır bu elemanlar için uygun değildir. Hasırın kullanılacağı elemanları statik proje belirler.
Bu sayfa standardın bilgilendirme amaçlı özetidir; standardın tam ve güncel metni Türk Standardları Enstitüsü'nden temin edilir.