Donatı Kontrolü: Pas Payı, Bindirme ve Etriye

Donatı kontrolü kimin işidir?

Kontrol iki aşamalıdır. Önce şantiye ekibi kendi kontrolünü yapar: saha mühendisi donatıyı projeyle eleman eleman karşılaştırır, eksikleri ekibe düzelttirir, şantiye şefi onaylar. Ardından yapı denetim kuruluşu kalıbı, donatıyı ve tesisatı kontrol eder ve kontrol tutanağını düzenler; bu tutanak olmadan döküme izin verilmez (Yapı Denetimi Uygulama Yönetmeliği md. 5). Denetçiyi ilk kontrolü yapan kişi olarak görmek, dökümün ertelenmesiyle sonuçlanır.

Malzeme kabulünde nelere bakılır?

• Sınıf: TBDY 2018'e göre deprem etkisini karşılayan betonarme elemanlarda TS 708'deki B420C ve B500C nervürlü donatı kullanılır (md. 7.2.5.3).
• Etiket ve belge: Her demetin etiketinde üretici, sınıf, çap ve döküm numarası okunur; irsaliye ve kalite belgesiyle eşleştirilir.
• Deney: Yapı denetim, gerekli gördüğü malzemeden numune alarak laboratuvarda deney yaptırır.
• Yüzey: TS 500'e göre donatı kullanılmadan önce kir, yağ ve kabuk atan pastan temizlenir.
• Bükme: Donatı ısıtılmadan bükülür; bükülmüş donatının beton döküldükten sonra açılıp doğrultulması sakıncalıdır.

Donatı ağırlığını ve sipariş miktarını hesaplamak için demir hesaplama aracını kullanabilirsiniz.

Pas payı (beton örtüsü) ne kadar olmalı?

TS 500, en dıştaki donatının dış yüzünden ölçülen asgari net beton örtüsünü şöyle verir (Çizelge 9.3):

TS 500'e göre temellerde de beton örtüsü 50 mm'den az olamaz. Bunlar alt sınırlardır: yangın, korozyon ya da agresif ortam söz konusuysa proje daha büyük değer verebilir ve sahada projedeki değer uygulanır. Örtü, beton ya da plastik takozlarla sağlanır; iki sıra donatı arasına aralık parçası konur ve üst donatının basılmaması için sehpa kullanılır.

Donatı aralıkları nasıl kontrol edilir?

Aynı sıradaki çubuklar arasındaki net aralık; çubuk çapından, en büyük agrega boyutunun 4/3'ünden ve 25 mm'den az olamaz. Kolonlarda boyuna çubuklar arasındaki net uzaklık ise çapın 1,5 katından, agrega boyutunun 4/3'ünden ve 40 mm'den az olamaz (TS 500 md. 9.5.2). Çok sık yerleştirilen donatı, betonun aralardan geçmesini engeller ve boşluklu beton üretir.

Bindirme boyu ve ek yerleri

Ekler projede gösterilen yerde ve biçimde yapılır; değişiklik için proje mühendisinin onayı gerekir (TS 500 md. 9.2.1). Çekme donatısında bindirme boyu, kenetlenme boyu ile aynı kesitte eklenen çubukların oranına bağlıdır: bindirme boyu = α1 × lb ve α1 = 1 + 0,5r; burada r, aynı kesitte eklenen donatının toplam donatıya oranıdır. Ekler şaşırtılır; iki ekin merkezleri arasındaki uzaklık en az 1,5 bindirme boyu ise ekler şaşırtılmış sayılır. Bindirme boyunca, çapı eklenen çubuğun üçte birinden ve 8 mm'den az olmayan, en az altı adet sargı donatısı bulunur; aralığı eleman yüksekliğinin dörtte birini ve 200 mm'yi aşmaz (md. 9.2.5).

Örnek: C30/37 beton, B500C donatı, Ø16 alt donatı. TS 500'e göre kenetlenme boyu lb = 0,12 × (fyd ÷ fctd) × Ø. Burada fyd = 500 ÷ 1,15 ≈ 434,8 MPa; fctd = 0,35 × √30 ÷ 1,5 ≈ 1,28 MPa. Buradan lb ≈ 40,8 Ø ≈ 653 mm bulunur. Çubukların yarısı aynı kesitte ekleniyorsa (r = 0,5) α1 = 1,25 ve bindirme boyu ≈ 816 mm, yani yaklaşık 82 cm olur. Üst donatıda ve özel durumlarda standarttaki ek katsayılar uygulanır. Bu hesap fikir vermek içindir; sahada esas alınacak boy statik projede yazandır.

TBDY 2018 deprem açısından ek yerlerini ayrıca sınırlar:

• Kolonlar: Boyuna donatının bindirmeli ekleri kolon serbest yüksekliğinin orta üçte birlik bölgesinde yapılır; bindirme boyu kenetlenme boyundan kısa olamaz; ek boyunca etriye aralığı kolonun en küçük boyutunun üçte birini ve 150 mm'yi aşmaz (md. 7.3.3.1).
• Kirişler: Sarılma bölgelerinde, kolon-kiriş birleşim bölgelerinde ve açıklık ortasındaki alt donatı bölgesi gibi kritik yerlerde bindirmeli ek yapılmaz; ek yapılan yerlerde özel deprem etriyesi aralığı kiriş yüksekliğinin dörtte birini ve 100 mm'yi aşmaz (md. 7.4.3.2).

Etriye ve sarılma bölgeleri

Tablodaki değerler süneklik düzeyi yüksek kolon ve kirişler içindir; süneklik düzeyi sınırlı sistemlerde bazı sınırlar farklıdır. Her durumda projedeki detay esas alınır.

Örnek: 30×60 cm kolon, serbest kat yüksekliği 2,70 m, boyuna donatı Ø16. Sarılma bölgesi uzunluğu en az 2700 ÷ 6 = 450 mm, 1,5 × 600 = 900 mm ve 500 mm'nin büyüğü, yani 90 cm'dir. Etriye aralığı en çok 300 ÷ 3 = 100 mm, 150 mm ve 6 × 16 = 96 mm'nin küçüğü, yani 96 mm'dir; uygulamada 9 cm aralık seçilir. Kolon sarılma bölgesindeki etriyeler temelin içinde de, kolonun en küçük boyutundan az olmayan bir yükseklik boyunca devam ettirilir (md. 7.3.4.1).

Kontrol sırasında sık bulunan hatalar

• Kolon filizlerinin döküm sırasında kayması; üst katta kolonun aks dışına çıkması.
• Etriye kancalarının 135° yerine 90° bükülmesi ya da kancaların aynı köşede toplanmaması.
• Sarılma bölgelerinde etriye sıklaştırmasının eksik yapılması.
• Bindirmelerin kolon dibinde ya da kiriş mesnedinde toplanması.
• Pas payı takozlarının eksik konması, donatının kalıba değmesi.
• Döşeme üst donatısının üzerinde yürünerek ezilmesi.
• Projede olmayan bir yerde donatıya kaynak yapılması.

Kontrolü döküm öncesi genel listeyle birlikte yürütmek için beton dökümü kontrol listesine, kuralların kaynağı için TS 500, TS 708 ve TBDY 2018 sayfalarına bakabilirsiniz.