TS 500, betonarme yapıların hesabında ve yapımında uyulacak temel kuralları veren Türk standardıdır. Malzeme, kalıp ve iskele, kesit hesabı, donatının kenetlenmesi ve yerleştirilmesi, beton örtüsü, döşeme, temel ve perde kurallarını içerir. Deprem etkisi altındaki binalarda Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği ile birlikte uygulanır; şantiyede en çok paspayı, donatı aralığı ve kalıp kuralları için açılır.
TS 500 neyi düzenler?
TS 500 “Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları”, Türkiye'de betonarme hesabının temel başvuru metnidir. Temel baskısı Şubat 2000 tarihlidir ve 1984 baskısının yerini almıştır. Standart, hesap kurallarıyla şantiye uygulamasını aynı metinde topladığı için yalnız statik proje müellifinin değil, şantiye şefinin ve yapı denetimin de elinin altında olması gereken bir belgedir.
İçeriği kabaca üç gruba ayrılır:
- Malzeme ve yapım: beton ve donatının özellikleri, betonun ve donatının hazırlanması, kalıp ve iskele.
- Hesap esasları: taşıma gücü ilkeleri, eğilme ve bileşik eğilme, kesme ve burulma, sehim ve çatlak gibi kullanılabilirlik kontrolleri.
- Eleman kuralları: donatının kenetlenmesi, eklenmesi ve yerleştirilmesi; temeller, döşeme sistemleri, perdeler ve mevcut bir binanın dayanımının belirlenmesi.
TS 500 sahada hangi kararları etkiler?
Hesap bölümleri proje bürosunu ilgilendirir; ancak standardın birçok maddesi doğrudan şantiyede uygulanır ve denetlenir:
| Konu | Sahadaki karşılığı | Kim kontrol eder? |
|---|---|---|
| Net beton örtüsü (paspayı) | Donatı ile kalıp yüzü arasındaki mesafe, takozların yüksekliği ve sıklığı | Şantiye şefi, yapı denetim |
| Donatı aralığı | Çubuklar arasından betonun ve vibratörün geçebilmesi | Demir ustabaşı, şantiye şefi |
| Donatı bükme | Bükme merdanesinin çapı, bükülmüş çubuğun sonradan açılmaması | Demir atölyesi |
| Agreganın en büyük boyutu | Hazır beton siparişindeki Dmax değeri | Teknik ofis |
| Kalıp ve iskele | Dikme altlıkları, söküm sırası, yedek dikmeler | Kalıp ustabaşı, şantiye şefi |
Paspayı (beton örtüsü) için TS 500 ne der?
Standart, en dıştaki donatının dış yüzünden ölçülen en küçük beton örtüsünü eleman türüne göre verir (Çizelge 9.3):
| Eleman | En az net beton örtüsü |
|---|---|
| Zeminle doğrudan temas eden elemanlar | 50 mm |
| Hava koşullarına açık kolon ve kirişler | 25 mm |
| Yapı içinde, dış etkilere kapalı kolon ve kirişler | 20 mm |
| Perde duvarlar ve döşemeler | 15 mm |
| Kabuklar ve katlanmış plaklar | 15 mm |
Bu değerler alt sınırdır. Yangın, korozyon ve benzeri olumsuz koşullarda örtünün artırılması istenir; betonun maruz kalacağı çevresel etki sınıfına bağlı daha büyük değerler TS 13515 ve Eurocode kurallarından da gelebilir. Şantiyede esas olan statik projede yazan paspayıdır; projede değer yoksa proje müellifine yazılı olarak sorun. Döküm öncesi kontrol adımları için donatı kontrolü rehberine bakabilirsiniz.
Donatı yerleştirme ve agrega boyutu kuralları
- Aynı sıradaki çubukların net aralığı; çubuk çapından, en büyük agrega boyutunun 4/3'ünden ve 25 mm'den az olamaz. Kolonlarda boyuna çubuklar arasındaki net uzaklık için alt sınır 40 mm'dir (çapın 1,5 katı ve agreganın 4/3'ü ile birlikte değerlendirilir).
- Kirişlerde boyuna donatı olarak 12 mm'den ince çubuk kullanılmaz.
- Boyuna donatı ısıtılmadan ve çapı en az 6φ olan bir merdane çevresinde bükülür. Beton döküldükten sonra bükülmüş çubuğu açıp doğrultmak sakıncalıdır; yalnız zorunlu hallerde yetkili mühendisin onayıyla yapılabilir.
- Betondaki en büyük agrega; kalıp genişliğinin 1/5'ini, döşeme kalınlığının 1/3'ünü, donatı aralığının 3/4'ünü ve beton örtüsünü aşmamalıdır. Bu kural, hazır beton siparişinde Dmax seçimini doğrudan belirler.
Kalıp ve iskele ile ilgili uyarılar
TS 500'ün kalıp ve iskele bölümü sahaya dönük pratik uyarılar içerir: dikmelerin altına taş ya da tuğla parçası değil sağlam ahşap takoz konmalı, kalıp sarsıntısız ve darbesiz sökülebilecek şekilde kurulmalı, büyük açıklıklarda ters sehim verilmeli ve kalıp alındıktan sonra yedek dikmeler bir süre daha yerinde bırakılmalıdır. Bu sürelerin hesabında sıcaklığın +5 °C'nin altına düştüğü günler sayılmaz. Süreler için kalıp sökme süreleri rehberine bakın.
TS 500 ile deprem yönetmeliği ve diğer standartlar
TS 500:2000'de geçen malzeme sınıfları (C16–C50, S220a, S420a gibi) bugünkü gösterimlerle aynı değildir. Güncel uygulamada beton TS EN 206 ve TS 13515'e, donatı çeliği TS 708'e göre tanımlanır. Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018), kapsamındaki bütün betonarme binalarda C25'ten düşük beton kullanılmasına izin vermez ve deprem etkisini karşılayan elemanlarda B420C ya da B500C donatı ister (7.2.5). Öte yandan aynı yönetmelik, kesit hesaplarında TS 500'deki kabullerin kullanılmasını zorunlu tutar (7.2.4). Yani iki metin birbirinin yerine değil, birlikte okunur. Donatı sınıfları için TS 708, beton sınıfları için TS EN 206 sayfalarına bakın.
Standart metni telif kapsamındadır; tam metin ve varsa tadil bilgisi Türk Standardları Enstitüsü'nden edinilir.
Kaynaklar
- TSE — TS 500 Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları Şubat 2000 baskısı; Çizelge 9.3 beton örtüsü, Bölüm 5 kalıp ve iskele, Bölüm 9 donatı kuralları
- Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) RG 18.03.2018 / 30364 (mükerrer); 7.2.4 kesit hesabı, 7.2.5 malzeme
Sık sorulan sorular
Dış etkilere açık kolonlarda en az 25 mm, yapı içindeki kolonlarda en az 20 mm net beton örtüsü öngörülür. Bunlar alt sınırdır; statik projede daha büyük bir değer yazıyorsa proje değeri uygulanır.
Evet. Betonarme kesit hesabında TS 500 kullanılır ve deprem yönetmeliği de bu kabullere atıf yapar. Malzeme sınıflarında ise güncel TS EN 206, TS 13515, TS 708 ve deprem yönetmeliğinin şartları esas alınır.
TS 500, zeminle doğrudan temas eden elemanlarda en az 50 mm net beton örtüsü ister. Agresif zemin ya da yeraltı suyu varsa proje daha büyük bir değer öngörebilir.
Standartlar telif kapsamındadır; güncel baskıyı ve tadil bilgisini Türk Standardları Enstitüsü'nün satış kanallarından temin edebilirsiniz.
Bu sayfa standardın bilgilendirme amaçlı özetidir; standardın tam ve güncel metni Türk Standardları Enstitüsü'nden temin edilir.