TS 708, betonarmede kullanılan donatı çeliğinin sınıflarını, mekanik özelliklerini ve işaretlemesini belirleyen Türk standardıdır. 2016 baskısındaki sınıflar S220, S420, B420B, B420C, B500A, B500B ve B500C'dir. Deprem yönetmeliği, deprem yükü taşıyan betonarme elemanlarda süneklik sınıfı C olan B420C ya da B500C kullanılmasını ister.
Donatı sınıfının adı ne anlatır?
Sınıf adındaki sayı, çeliğin karakteristik akma dayanımını (N/mm²) gösterir: B420 için 420, B500 için 500. Sondaki harf süneklik kademesidir; A en düşük, C en yüksek sünekliği ifade eder. Süneklik, çeliğin kopmadan önce ne kadar uzayabildiğini ve aktıktan sonra ne kadar daha yük taşıyabildiğini anlatır. Depremde enerjiyi sönümleyen şey bu davranış olduğundan harf, sayı kadar önemlidir. “B420” ya da “B500” diye tek başına bir sınıf yoktur; projede ve siparişte harfiyle birlikte yazılmalıdır.
B sınıfı donatıların temel özellikleri
| Sınıf | Akma dayanımı Re (N/mm²) | Çekme/akma oranı Rm/Re | En büyük yükteki toplam uzama Agt |
|---|---|---|---|
| B420B | ≥ 420 | ≥ 1,08 | ≥ %5 |
| B420C | ≥ 420 | 1,15 ve üzeri, 1,35'ten küçük | ≥ %7,5 |
| B500B | ≥ 500 | ≥ 1,08 | ≥ %5 |
| B500C | ≥ 500 | 1,15 ve üzeri, 1,35'ten küçük | ≥ %7,5 |
C sınıflarında ayrıca ölçülen akma dayanımının nominal değere oranı 1,30'u geçmemelidir. Çelik “fazla güçlü” de olmamalıdır; çünkü hesapta öngörülmeyen bir dayanım fazlalığı, depremde hasarın istenmeyen elemanlara kaymasına yol açabilir.
Diğer sınıflar: S220 düz yüzeyli eski tip çeliktir ve bugün taşıyıcı donatıda pek kullanılmaz; S420 nervürlüdür ama B420C'deki süneklik şartlarının tamamını taşımaz. B500A ise soğuk işlenmiş, sünekliği düşük bir sınıftır ve çoğunlukla çelik hasır üretiminde kullanılır (hasır çelik).
Deprem yönetmeliği hangi çeliği istiyor?
Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (7.2.5.3), deprem etkisini karşılayan betonarme elemanlarda TS 708'deki B420C ve B500C nervürlü çeliklerin kullanılmasını ister. S420 ancak çekme/akma oranı 1,35'ten küçük ve eşdeğer karbon oranı %0,55'i aşmıyorsa kullanılabilir. Yani B420B, B500B ve B500A; kolon, kiriş ve perde gibi deprem yükü taşıyan elemanların donatısı olarak kabul edilmez. Bu sınıfların başka elemanlarda kullanılıp kullanılamayacağına statik proje karar verir.
Çubuk üzerindeki işaretler nasıl okunur?
Nervürlü çubuklarda sınıf, nervürlerin açısı ve diziliş düzeniyle birbirinden ayırt edilir. Belirli aralıklarla yerleştirilen kalın (genişletilmiş) nervürler ise üreticinin ülkesini ve fabrika numarasını kodlar. Sahada bu işaretler kalite belgesi ve irsaliyeyle birlikte kontrol edilir: belge B420C diyorsa çubuktaki desen de B420C'ye ait olmalıdır. Desen tabloları standartta ve üretici kataloglarında yer alır.
Şantiyede donatı kabulü
- İrsaliyedeki sınıf, çap, ağırlık ve döküm (parti) numarasını sipariş ve projeyle karşılaştırın.
- Her parti için üreticinin çekme deneyi değerlerini içeren kalite belgesini isteyin; etiketlerin demetlerin üzerinde durduğundan emin olun.
- Yapı denetim kuruluşunun öngördüğü sıklıkta numune alınıp çekme ve bükme deneyine gönderildiğini takip edin; üretici belgesi bu deneylerin yerine geçmez.
- Çeliği zeminle temas etmeyecek şekilde, mümkünse üstü kapalı bir alanda istifleyin. Kabuk atmış pası olan çubuğu kullanmayın; donatıyı yağlamayın ve boyamayın, aderansı düşer.
- Kesim ve bükümde TS 500'deki merdane çapı kurallarına uyun.
Donatı tonajını demir hesaplama sayfasında, döküm öncesi kontrolleri donatı kontrolü rehberinde bulabilirsiniz.
Kaynaklar
- TSE — TS 708 Çelik: Betonarme için donatı çeliği 2016 baskısı; donatı sınıfları, mekanik özellikler, işaretleme
- Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) 7.2.5.3 B420C ve B500C; S420 için ek koşullar
Sık sorulan sorular
İkisi de en yüksek süneklik sınıfındadır; fark akma dayanımındadır. B420C'nin karakteristik akma dayanımı 420, B500C'nin 500 N/mm²'dir; hangisinin kullanılacağını statik proje belirler.
Hayır. Akma dayanımları aynı olsa da B420C'de çekme/akma oranı aralığı ve en büyük yükteki uzama gibi süneklik şartları tanımlıdır. Deprem yönetmeliği S420'yi yalnız ek koşullar sağlanırsa kabul eder.
Yapı denetimine tabi yapılarda donatıdan numune alınarak laboratuvarda deney yaptırılır; sıklığı ve kapsamı yapı denetim kuruluşu mevzuata göre belirler. Üretici kalite belgesi bu deneylerin yerine geçmez.
Yüzeydeki ince, tozumsu pas genellikle sorun sayılmaz. Kabuk kabuk dökülen ve kesit kaybına yol açmış pas varsa çubuk kullanılmamalıdır; şüpheli durumda yapı denetime danışın.
Bu sayfa standardın bilgilendirme amaçlı özetidir; standardın tam ve güncel metni Türk Standardları Enstitüsü'nden temin edilir.