TS EN 12390, sertleşmiş beton deneylerini düzenleyen standart serisidir. Numune ve kalıp ölçüleri, numunelerin hazırlanması ve kürü, basınç dayanımı deneyi ve deney makinesinin özellikleri ayrı bölümlerde yer alır. Şantiyede alınan küp ya da silindir numuneler bu kurallara göre saklanıp kırılır; sonuç TS EN 206 kriterleriyle değerlendirilir.
TS EN 12390 serisinin bölümleri
| Bölüm | Konu | Sahadaki karşılığı |
|---|---|---|
| 12390-1 | Numune ve kalıpların şekli, boyutları ve toleransları | Kalıpların ölçüsü ve düzgünlüğü |
| 12390-2 | Dayanım deneyleri için numunelerin hazırlanması ve kürü | Kalıba doldurma, sıkıştırma, ilk saklama, kür havuzu |
| 12390-3 | Basınç dayanımının tayini | Laboratuvarda kırım |
| 12390-4 | Basınç deneyi makinelerinin özellikleri | Presin kalibrasyonu |
| 12390-5 | Eğilmede çekme dayanımı | Yol ve saha betonları |
| 12390-6 | Yarmada çekme dayanımı | Özel şartnameli işler |
| 12390-7 | Sertleşmiş betonun yoğunluğu | Hafif ve ağır beton kontrolü |
| 12390-8 | Basınç altında su işleme derinliği | Su geçirimsizlik şartı olan bodrum ve depolar |
Taze betondan numune alma ve kıvam ölçümü ise ayrı bir serinin, TS EN 12350'nin konusudur.
Numune hazırlama ve kürde dikkat edilecekler
- Numune tipi: Türkiye'de çoğunlukla 150 mm kenarlı küp, bazı işlerde 150 × 300 mm silindir kullanılır. Hangi tipin kullanılacağı şartnamede yazılmalıdır; küp sonucu sınıfın ikinci sayısıyla, silindir sonucu birinci sayısıyla karşılaştırılır.
- Doldurma ve sıkıştırma: beton kalıba katmanlar halinde konur, şişleme ya da vibrasyonla içinde boşluk kalmayacak şekilde sıkıştırılır ve yüzeyi mala ile düzeltilir.
- İlk saklama: numuneler kalıpta en az 16 saat, en fazla 3 gün; darbe, titreşim ve kurumadan korunarak bekletilir. Güneş altında ya da donan bir konteynerde kalan numune betonun gerçek dayanımını göstermez.
- Kür: kalıptan çıkan numuneler deney gününe kadar (20 ± 2) °C sıcaklıktaki suda ya da aynı sıcaklıkta, bağıl nemi en az %95 olan kür odasında saklanır.
- Etiket: her numunede döküm tarihi, eleman ve irsaliye ya da mikser numarası okunaklı olmalıdır.
Basınç dayanımı nasıl hesaplanır?
Numune, kalibrasyonu geçerli bir preste standardın öngördüğü aralıkta (0,6 ± 0,2 MPa/s) sabit hızla yüklenir ve kırıldığı andaki en büyük yük okunur. Dayanım, bu yükün yük uygulanan yüzeyin alanına bölünmesiyle bulunur:
fc = F ÷ A (F: kırılma yükü, N; A: yüzey alanı, mm²; sonuç N/mm², yani MPa)
| Numune | Kırılma yükü | Yüzey alanı | Dayanım |
|---|---|---|---|
| 150 mm küp | 787,5 kN | 150 × 150 = 22.500 mm² | 787.500 ÷ 22.500 = 35,0 MPa |
| 150 × 300 mm silindir | 530 kN | π × 75² ≈ 17.671 mm² | 530.000 ÷ 17.671 ≈ 30,0 MPa |
Laboratuvar ayrıca kırılma biçimini kontrol eder; standartta kabul edilen ve edilmeyen kırılma şekilleri tarif edilmiştir. Kabul edilmeyen bir kırılma, numune hazırlama ya da pres sorununa işaret edebilir ve raporda belirtilmelidir.
Sonuç nasıl değerlendirilir? Örnek
C30/37 sipariş edilen bir döşeme dökümünden üç küp deney sonucu 41, 39 ve 43 MPa olsun. Küp numune kullanıldığı için ölçüt 37 MPa'dır:
- Ortalama: (41 + 39 + 43) ÷ 3 = 41 MPa; 37 + 1 = 38 MPa'nın üzerinde, uygun.
- En küçük sonuç: 39 MPa; 37 − 4 = 33 MPa'nın üzerinde, uygun.
Buradaki her “deney sonucu”, aynı yaşta kırılan numunelerin ortalamasıdır; kaç numunenin bir sonuç sayılacağı TS 13515 ve laboratuvar uygulamasıyla belirlenir (TS 13515). Değerlendirme kurallarının ayrıntısı TS EN 206'dadır.
Karot ve yerinde dayanım
Numune sonuçları düşük çıkarsa ya da mevcut bir yapının dayanımı araştırılıyorsa yapıdan karot alınır. Karot alma ve deneyi TS EN 12504-1'e, yerinde dayanımın değerlendirilmesi TS EN 13791'e göre yapılır. Karot sonucu, standart numune sonucuyla doğrudan aynı sayı değildir; değerlendirmeyi uzman laboratuvar ve proje müellifi yapmalıdır.
Numune alma adımları için beton numunesi nasıl alınır, saha kaydı için beton döküm kontrol formu, numunelerin temsil ettiği yapıdaki beton için beton kürü sayfalarına bakın.
Kaynaklar
- TSE — TS EN 12390 Beton: Sertleşmiş beton deneyleri (seri) Bölüm 1 numune ve kalıp, Bölüm 2 hazırlama ve kür, Bölüm 3 basınç dayanımı
- TSE — TS EN 12504-1 ve TS EN 13791 karot alma ve yerinde basınç dayanımının değerlendirilmesi
Sık sorulan sorular
TS EN 12390-2'ye göre numuneler kalıpta en az 16 saat, en fazla 3 gün korunarak bekletilir, ardından deney gününe kadar standart kürde saklanır. Uygulamada çoğunlukla ertesi gün kalıptan çıkarılır.
Sabit bir oran yoktur; çimento türüne, karışıma ve sıcaklığa göre değişir. 7 günlük sonuç yalnız erken bilgi verir, kabul 28 günlük sonuca göre yapılır.
Karşılaştırılmaz; her numune tipi sınıfın kendi sayısıyla değerlendirilir. C30/37 için küp numunede ölçüt 37 MPa, silindirde 30 MPa'dır.
Standart kür, sıcaklığı ve nemi kontrol edilen ortamda yapılır. Şantiyede bekletilen numuneler ilk saklama süresince korunmalı ve en kısa sürede laboratuvarın kür havuzuna ulaştırılmalıdır.
Bu sayfa standardın bilgilendirme amaçlı özetidir; standardın tam ve güncel metni Türk Standardları Enstitüsü'nden temin edilir.