TS EN 206, betonun nasıl tarif edileceğini, üretileceğini ve uygunluğunun nasıl kanıtlanacağını belirleyen standarttır. Basınç dayanım sınıfı, çevresel etki sınıfı, kıvam, en büyük agrega boyutu ve klorür sınıfı bu standardın diliyle yazılır. Türkiye'de tamamlayıcı TS 13515 ile birlikte uygulanır; hazır beton siparişi ve irsaliyesi bu sınıflara dayanır.
TS EN 206 neyi kapsar?
TS EN 206, Avrupa standardı EN 206'nın Türkçe baskısıdır; Avrupa'daki güncel metin EN 206:2013+A2:2021'dir. Yerinde dökülen, hazır beton olarak gelen ya da prefabrik elemanlarda kullanılan normal, ağır ve hafif betonu kapsar. Standart beş soruya cevap verir: beton hangi bileşenlerden yapılabilir; taze ve sertleşmiş beton hangi özellikleri taşımalı ve bunlar nasıl doğrulanır; bileşimde hangi sınırlar vardır; beton nasıl tarif edilip teslim edilir; üretici kaliteyi nasıl kontrol eder ve uygunluğu nasıl kanıtlar? Gazbeton ve köpük beton gibi ürünler kapsam dışındadır.
Beton siparişinde hangi bilgiler yazılır?
Standart iki tarif yolu tanır: özellikleri kullanıcının belirleyip karışımı üreticinin tasarladığı tasarımlı beton ve bileşimi kullanıcının verdiği reçeteli beton. Şantiyelerde neredeyse her zaman tasarımlı beton istenir ve şu bilgiler yazılır:
| Özellik | Örnek gösterim | Ne anlatır? |
|---|---|---|
| Basınç dayanım sınıfı | C30/37 | 28 günlük karakteristik silindir/küp dayanımı (MPa) |
| Çevresel etki sınıfı | XC2, XA1 | Betonun hizmet ömrü boyunca maruz kalacağı etki |
| Kıvam sınıfı | S4 | İşlenebilirlik (çökme değeri) |
| En büyük agrega boyutu | Dmax 22 | Donatı aralığına ve kesit inceliğine göre seçilir |
| Klorür içerik sınıfı | Cl 0,20 | Donatılı betonda izin verilen klorür miktarı |
Örnek bir sipariş satırı: C30/37 – XC2 – S4 – Dmax 22 – Cl 0,20. Gerekirse su geçirimsizlik, erken dayanım, düşük hidratasyon ısısı ya da pompalanabilirlik gibi ek şartlar da yazılır. Sipariş ve teslim adımları için hazır beton siparişi ve irsaliye rehberine bakın.
Çevresel etki sınıfları nelerdir?
| Sınıf | Etkinin kaynağı | Şantiyeden örnek |
|---|---|---|
| X0 | Korozyon ya da zararlı etki riski yok | Donatısız, kuru iç ortam betonu |
| XC1–XC4 | Karbonatlaşmanın yol açtığı donatı korozyonu | XC1 kuru iç mekân, XC2 çoğunlukla ıslak kalan temel, XC3 yağmurdan korunan dış yüzey, XC4 ıslanıp kuruyan dış yüzey |
| XD1–XD3 | Deniz suyu dışındaki klorürler | Buz çözücü tuz taşınan otopark döşemesi, yüzme havuzu |
| XS1–XS3 | Deniz suyundan gelen klorür | Kıyıya yakın yapılar, deniz içindeki elemanlar |
| XF1–XF4 | Donma-çözülme (buz çözücülü ya da değil) | Soğuk bölgelerde açık balkon, rampa, yol |
| XA1–XA3 | Zemin ve yeraltı suyundaki kimyasal etki | Sülfatlı zeminde temel ve bodrum perdesi |
Bir eleman birden fazla etkiye maruz kalabilir; o zaman hepsi yazılır (örneğin bodrum perdesi için XC2 ve XA1). Etki sınıfı, en büyük su/çimento oranını, en az çimento miktarını ve en düşük dayanım sınıfını belirlediği için proje aşamasında seçilmelidir. Türkiye'de bu sınır değerler TS 13515 ile bağlayıcıdır.
Kıvam sınıfları
| Sınıf | Çökme (mm) | Uygulamada nerede görülür? |
|---|---|---|
| S1 | 10–40 | Eğimli yüzey, silindirle sıkıştırılan işler |
| S2 | 50–90 | Mala ile işlenen döşeme ve yol betonları |
| S3 | 100–150 | Vibratörle yerleştirilen olağan elemanlar |
| S4 | 160–210 | Pompayla dökülen bina betonları |
| S5 | 220 ve üzeri | Sık donatılı, dar kesitli elemanlar |
Çok akıcı betonlarda çökme yerine yayılma (akış) sınıfları, kendiliğinden yerleşen betonda ise ayrı deneyler kullanılır.
Uygunluk nasıl kanıtlanır?
TS EN 206'da uygunluğu kanıtlama sorumluluğu üreticidedir: tesis, üretim kontrolü kapsamında numune alır ve sonuçları istatistiksel kriterlerle değerlendirir. Basınç dayanımında iki kriter birlikte sağlanmalıdır:
| Üretim durumu | Kriter 1 (ortalama) | Kriter 2 (her tek sonuç) |
|---|---|---|
| İlk üretim (en az 3 sonuç) | fcm ≥ fck + 4 MPa | fci ≥ fck − 4 MPa |
| Sürekli üretim (en az 15 sonuç) | fcm ≥ fck + 1,48σ | fci ≥ fck − 4 MPa |
Şantiyede kullanıcı adına alınan numunelerin değerlendirmesi ise standardın kimlik deneyi ekine göre yapılır: belirli bir beton hacminden 2–4 sonuç varsa ortalamanın fck + 1'e, 5–6 sonuç varsa fck + 2'ye ulaşması ve hiçbir tek sonucun fck − 4'ün altına düşmemesi beklenir. Deney yöntemleri için TS EN 12390 sayfasına bakın.
Sahada en sık yapılan hatalar
- Siparişte yalnız dayanım sınıfını yazıp çevresel etki sınıfını boş bırakmak.
- Kıvamı düzeltmek için mikserdeki betona gelişigüzel su eklemek: su/çimento oranı bozulur, dayanım ve dayanıklılık düşer. Katkı ilavesi gerekiyorsa üreticinin sorumluluğunda yapılmalı ve irsaliyeye işlenmelidir.
- İrsaliyedeki sınıfları sipariş ve projeyle karşılaştırmadan dökmeye başlamak.
- Numuneyi mikserin ilk boşalttığı betondan almak ya da numune kalıplarını güneşte bırakmak.
Kaynaklar
- TSE — TS EN 206 Beton: Özellik, performans, imalat ve uygunluk dayanım, çevresel etki ve kıvam sınıfları; uygunluk kriterleri
- TSE — TS 13515 TS EN 206'nın uygulanmasına yönelik tamamlayıcı standart Türkiye'ye özgü bileşim sınırları ve ek kurallar
- Yapı Malzemelerinin Tabi Olacağı Kriterler Hakkında Yönetmelik RG 26.06.2009 / 27270; hazır betonda G uygunluk işareti
Sık sorulan sorular
28 günlük karakteristik basınç dayanımının 150 × 300 mm silindir numunede 30 MPa, 150 mm küp numunede 37 MPa olduğu beton sınıfıdır.
Proje müellifi; yapının yeri, zemin ve yeraltı suyu durumu ile elemanın konumunu dikkate alarak belirler ve projede gösterir. Hazır beton siparişinde bu sınıf aynen yazılmalıdır.
S4 sınıfı, çökme deneyinde 160–210 mm, yani yaklaşık 16–21 cm çökmeye karşılık gelir.
Hazır beton için uyumlaştırılmış bir Avrupa ürün standardı bulunmadığından Türkiye'de ulusal G uygunluk işareti ve belgesi aranır. Tesisin belgesini ve kapsamını sipariş öncesinde kontrol edin.
TS EN 206 Avrupa genelindeki çerçeveyi verir; TS 13515 bu çerçevenin Türkiye'de nasıl uygulanacağını, örneğin etki sınıflarına göre bileşim sınırlarını belirler. İkisi birlikte okunur.
Bu sayfa standardın bilgilendirme amaçlı özetidir; standardın tam ve güncel metni Türk Standardları Enstitüsü'nden temin edilir.