Beton Numunesi Nasıl Alınır? Küp ve Silindir Deneyi

Beton numunesini kim alır?

Denetime tabi bir yapıda numuneyi şantiye ekibi değil, deneyi yapacak laboratuvarın kendi teknik elemanı alır; bu sırada yapı denetim elemanları başında bulunur, numuneleri laboratuvara götüren de yine laboratuvardır (Yapı Denetimi Uygulama Yönetmeliği md. 5). Yüklenicinin ya da yapı sahibinin kendi aldığı numune bu kontrolün yerini tutmaz. Şantiyenin görevi; laboratuvara döküm saatini zamanında bildirmek, numune alma noktasını hazırlamak ve alınan numunelerin ilk gün korunacağı uygun bir yer sağlamaktır.

Kaç numune alınır?

TS 500'ün kuralını (md. 3.4) üç soruyla özetleyebiliriz:

• Ne kadar betona bir grup? Aynı sınıf ve aynı karışımla, aynı gün dökülen beton bir üretim birimidir; bir birim 100 m³'ten ve 450 m² alandan büyük olamaz. Her birim için en az bir grup, yani üç numune gerekir.
• Numuneler nereden? Grubun üç numunesi üç ayrı mikserden gelmelidir. Aynı mikserden ikinci bir numune almak yeni bir numune yerine geçmez; değerlendirmede ikisinin ortalaması tek numune gibi kullanılır.
• Bütün işte en az ne kadar? İş ne kadar küçük olursa olsun en az üç grup, yani dokuz numune.

Hazır betonda santralin kendi kalite kontrol numuneleri bunun yerine geçmez: şantiyede aynı kurala göre ayrıca numune alınır ve karar şantiye numunelerine göre verilir.

Bu sayı 28 günlük kabul deneyi içindir. Uygulamada erken bilgi için 7 günlük deneye ayrıca numune alınır; bu yüzden her mikserden iki numune alınması (biri 7, biri 28 gün için) yaygındır.

Projenizin şartnamesi ya da yapı denetim kuruluşunuz daha sık numune isteyebilir; her durumda en sıkı kuralı uygulayın.

Numune adım adım nasıl alınır?

1. Kalıpları hazırlayın: Temiz, ölçüsü bozulmamış ve iç yüzü ince yağlanmış kalıplar kullanılır; deforme ya da yıpranmış kalıp numuneyi geçersiz kılabilir.
2. Betonu temsil edecek şekilde alın: Numune, döküm noktasına gelen betondan TS EN 12350-1'e uygun şekilde alınır; aynı numunede çökme deneyi ve sıcaklık ölçümü de yapılabilir.
3. Kalıbı doldurup sıkıştırın: Beton kalıba katmanlar hâlinde konur ve her katman standarda uygun şekilde şişlenerek ya da titreştirilerek sıkıştırılır (TS EN 12390-2). Yüzey mala ile düzeltilir.
4. Etiketleyin: Numune; döküm yeri, tarih, irsaliye numarası ve numune numarasıyla işaretlenir. Etiket karışıklığı, sonuçların hangi elemana ait olduğunu belirsizleştirir.
5. İlk günü koruyun: Numuneler kalıptan çıkarılana kadar (16–72 saat) sarsıntıdan ve nem kaybından korunarak 20 ± 5 °C'de, sıcak iklimde 25 ± 5 °C'de tutulur. Güneş altında ya da donan bir ortamda bırakılan numune betonu temsil etmez.
6. Laboratuvar kürü ve deney: Laboratuvarda kalıptan çıkarılan numuneler 20 ± 2 °C suda ya da eşdeğer kür odasında bekletilir ve basınç deneyi TS EN 12390-3'e göre yapılır.

Silindir mi, küp mü? C30/37 ne demek?

Beton sınıfındaki iki sayı iki numune tipinin karakteristik dayanımıdır: C30/37 betonda 150×300 mm silindirin karakteristik dayanımı 30 MPa, 150 mm küpün ise 37 MPa'dır. TS 500 tanımlarında esas numune silindirdir; küp kullanıldığında sonuçlar küp karşılığıyla değerlendirilir. Laboratuvar raporunda numune tipinin açıkça yazdığını kontrol edin. Ayrıntı için beton sınıfları sayfasına bakın.

Sonuçlar nasıl değerlendirilir?

TS 500'de üçer numunelik gruplar alınış sırasına göre numaralanır ve art arda gelen üç grup bir parti olarak değerlendirilir (G1-G2-G3, sonra G2-G3-G4…). Her partide iki koşul birlikte sağlanmalıdır: parti ortalaması en az fck + 1,0 MPa, partideki en küçük grup ortalaması en az fck − 3,0 MPa olmalıdır.

Örnek: C30/37 beton (fck = 30 MPa silindir). Üç grubun 28 günlük ortalamaları 33,8, 31,2 ve 35,1 MPa. Parti ortalaması (33,8 + 31,2 + 35,1) ÷ 3 = 33,37 MPa, yani 31 MPa sınırının üzerinde; en küçük grup 31,2 MPa, 27 MPa sınırının üzerinde. Parti kabul edilir.

TS EN 206 ve onu tamamlayan TS 13515 de üretimin ve şantiyeye gelen betonun uygunluğu için kendi ölçütlerini tanımlar. Projenizde hangi ölçütün uygulanacağını şartnameden ve yapı denetim kuruluşundan öğrenin; laboratuvar raporunda bu bilgi yer almalıdır.

7 günlük sonuç ne anlatır?

7 günlük deney bir erken uyarıdır: beklenenin çok altında bir sonuç, 28. günü beklemeden önlem almayı sağlar. Ancak dayanım kazanma hızı çimento türüne ve sıcaklığa göre değiştiği için 7 günlük sonuç tek başına kabul ya da ret gerekçesi değildir. Kararı 28 günlük sonuç verir.

Numune sonucu düşük çıkarsa ne olur?

1. Önce numunelerin alınış ve saklanış koşulları incelenir; hatalı saklanan numune betonu temsil etmeyebilir.
2. Yapıdaki betonun dayanımı ölçülür: karot alınır (TS EN 12504-1) ve sonuçlar TS EN 13791'e göre değerlendirilir. Beton çekici gibi tahribatsız yöntemler yalnız ön bilgi verir; tek başına yeterli değildir.
3. Karot da yetersiz çıkarsa, TS 500'ün öngördüğü gibi ilgili elemanların taşıma gücü bulunan düşük dayanıma göre yeniden hesaplanır ve gerekirse güçlendirme yapılır.
4. Maliyetin kime ait olacağı hazır beton sözleşmesine göre belirlenir; bu yüzden sözleşmede numune sonuçlarının düşük çıkması hâli açıkça düzenlenmelidir.

Sık yapılan hatalar

• Tüm numuneleri tek mikserden almak.
• Numuneleri güneşte, sıcak bir konteynerde ya da kışın açıkta bırakmak.
• Kalıbı tam doldurmadan ya da yeterince sıkıştırmadan bırakmak.
• Numuneyi ertesi gün sarsarak taşımak.
• Numunenin hangi elemana ve hangi mikserlere ait olduğunu kaydetmemek.

Betonun şantiyedeki kabulü için hazır beton siparişi ve irsaliye, deney standartları için TS EN 12390 sayfalarına bakabilirsiniz.