TS EN 197-1, genel amaçlı çimentoları beş ana türe ayırır: CEM I portland, CEM II portland-kompoze, CEM III yüksek fırın cüruflu, CEM IV puzolanik ve CEM V kompoze çimento. Her tür 32,5, 42,5 ya da 52,5 dayanım sınıfında, N (normal) veya R (yüksek) erken dayanımla üretilir; örneğin CEM II/A-LL 42,5 R.
Çimento adı nasıl okunur?
Torba ya da irsaliye üzerindeki çimento adı birkaç parçadan oluşur. CEM II/B-M (P-LL) 42,5 R örneğinde:
- CEM II: ana tür, portland-kompoze çimento.
- B: klinker oranının hangi aralıkta olduğunu gösteren alt grup; A'da klinker daha fazla, B'de daha azdır.
- M (P-LL): klinkere eklenen ana bileşenler; burada doğal puzolan ve kalker birlikte kullanılmıştır (M: karışık).
- 42,5 R: 28 günlük standart dayanım sınıfı ve yüksek erken dayanım.
Sülfata dayanıklı çimentolarda adın sonuna SR eki gelir; örneğin CEM I-SR 3 ya da CEM III/B-SR.
Beş ana çimento türü
| Tür | Adı | Klinker oranı (kütlece) | Öne çıkan özelliği |
|---|---|---|---|
| CEM I | Portland çimentosu | %95–100 | En hızlı dayanım kazanımı, yüksek hidratasyon ısısı |
| CEM II | Portland-kompoze çimento | A: %80–94, B: %65–79 | Kalker, puzolan, cüruf, uçucu kül gibi tek ya da karışık katkı; şantiyede en yaygın grup |
| CEM III | Yüksek fırın cüruflu çimento | A: %35–64, B: %20–34, C: %5–19 | Düşük hidratasyon ısısı, kimyasal etkilere karşı dayanıklılık |
| CEM IV | Puzolanik çimento | A: %65–89, B: %45–64 | Puzolan katkılı; dayanımı daha geç kazanır |
| CEM V | Kompoze çimento | A: %40–64, B: %20–38 | Cüruf ve puzolan birlikte |
Standart bu beş tür altında 27 genel amaçlı çimento ürünü tanımlar; sülfata dayanıklı ve düşük erken dayanımlı türleri ayrıca sınıflandırır. Avrupa'da 2021'de yayımlanan EN 197-5, klinker oranı daha düşük yeni türler (CEM II/C-M ve CEM VI) ekledi; bunların Türkiye'deki kullanımı için TSE baskısını ve üretici belgelerini kontrol edin.
Dayanım sınıfları ne anlama gelir?
| Sınıf | 2 günlük (MPa) | 7 günlük (MPa) | 28 günlük (MPa) | Priz başlangıcı |
|---|---|---|---|---|
| 32,5 N | – | ≥ 16 | 32,5 – 52,5 | ≥ 75 dk |
| 32,5 R | ≥ 10 | – | 32,5 – 52,5 | ≥ 75 dk |
| 42,5 N | ≥ 10 | – | 42,5 – 62,5 | ≥ 60 dk |
| 42,5 R | ≥ 20 | – | 42,5 – 62,5 | ≥ 60 dk |
| 52,5 N | ≥ 20 | – | ≥ 52,5 | ≥ 45 dk |
| 52,5 R | ≥ 30 | – | ≥ 52,5 | ≥ 45 dk |
Bu değerler çimento harcından hazırlanan prizmalar üzerinde TS EN 196-1'e göre ölçülür; betonun dayanımı değildir. 42,5 R çimentoyla yapılan beton kendiliğinden 42,5 MPa olmaz, beton sınıfını karışım tasarımı belirler. Hacim genleşmesi (sağlamlık) bütün sınıflarda 10 mm ile sınırlıdır.
Şantiyede çimento seçimi hangi kararları etkiler?
- Kalıp alma hızı: R sınıfı ve CEM I çimentolar erken dayanım kazandırır; soğuk havada ve hızlı kalıp çevriminde avantaj sağlar.
- Kütle betonu ve sıcak hava: kalın radye ve büyük hacimli dökümlerde hidratasyon ısısı çatlak riski doğurur; cüruflu ya da puzolanlı çimentolar tercih edilebilir.
- Kimyasal etki: sülfatlı zemin ve yeraltı suyunda sülfata dayanıklı çimento gerekebilir; seçim TS 13515'teki sınırlarla birlikte yapılır.
- Kür süresi: katkılı çimentolar dayanımı daha yavaş kazandığından nemli kürün süresine özellikle dikkat edilmelidir (beton kürü).
- Harç ve şap: şantiyede hazırlanan harçlarda torba üzerindeki tür ve sınıf, karışım oranı kadar önemlidir (sıva ve şap hesaplama).
Hazır betonda çimento türünü genellikle üretici, sizin verdiğiniz sınıflara göre seçer; düşük ısı ya da sülfata dayanıklılık gibi özel bir şart varsa siparişte açıkça yazın (TS EN 206).
Çimento kabulünde neye bakılır?
- Torba ya da irsaliyede standart adı, tür, sınıf, üretici ve CE işareti.
- Üretim tarihi ve depolama: torbalar nemden korunmuş, zeminle temas etmeyen bir yerde istiflenmeli; topaklanmış çimento yapısal işte kullanılmamalı.
- Farklı tür ve sınıftaki çimentoların aynı silo ya da istifte karışmaması.
Kaynaklar
- TSE — TS EN 197-1 Çimento: Genel çimentolar, bileşim, özellikler ve uygunluk kriterleri çimento türleri, bileşim aralıkları, dayanım sınıfları
- TSE — TS EN 196-1 Çimento deney metotları: Dayanım tayini standart harç prizmalarında basınç dayanımı
Sık sorulan sorular
İkisi de aynı dayanım sınıfındadır; fark bileşimdedir. CEM I neredeyse tamamen klinkerden oluşur, CEM II'de klinkerin bir kısmı kalker, puzolan ya da cüruf gibi ana bileşenlerle değiştirilmiştir.
R, yüksek erken dayanımı gösterir; aynı sınıftaki N çimentoya göre ilk günlerde daha yüksek dayanım kazanır. Örneğin 42,5 R'de 2 günlük dayanımın en az 20 MPa olması istenir.
Sülfata dayanıklı (SR ekli) çimentolar ya da cüruf oranı yüksek türler kullanılır. Kesin seçim zemin etüdündeki sülfat değerine, betonun etki sınıfına ve TS 13515'teki sınırlara göre yapılır.
Kesin süre üretici bilgisine ve depolama koşullarına bağlıdır. Nem alan çimento topaklanır ve dayanımı düşer; ilk gelen ilk kullanılmalı, topaklanan torbalar yapısal işte kullanılmamalıdır.
Bu sayfa standardın bilgilendirme amaçlı özetidir; standardın tam ve güncel metni Türk Standardları Enstitüsü'nden temin edilir.