Birim fiyat, bir iş kaleminin tek biriminin (1 m³ beton, 1 m² sıva gibi) yapım bedelidir. Poz ise o iş kaleminin numarası, tanımı ve birimiyle kayıtlı hâlidir. Resmî birim fiyatlar, rayiç denen malzeme, işçilik ve makine fiyatlarının analizle birleştirilip kâr ve genel gider eklenmesiyle oluşur; keşif ve hakedişte bu pozlar üzerinden çalışılır.
Poz, rayiç, analiz ve birim fiyat ne demek?
Bu dört kavram birbirine bağlıdır ve sık karıştırılır. Aşağıdaki tablo hangisinin ne olduğunu ve birbirini nasıl oluşturduğunu gösterir:
| Kavram | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
| Poz | Numarası, tanımı ve birimi belirlenmiş iş kalemi | 15.150.1005 — pompayla basılan C 25/30 hazır beton dökülmesi (m³) |
| Rayiç | Bir girdinin (malzeme, işçilik, makine) birim fiyatı | 10.100.1062 — düz işçi (saat) |
| Analiz | Bir birim işin hangi girdiden ne kadar gerektirdiğinin dökümü | 1 m² duvar için blok adedi, harç miktarı, usta ve işçi saati |
| Birim fiyat | Analizdeki girdilerin rayiçlerle çarpımı, artı kâr ve genel gider | 1 m² duvarın bedeli |
| Tarif | Pozun kapsamı, ölçü ve ödeme şekli | Fiyata nakliyenin, iskelenin, firenin dahil olup olmadığı |
Kısacası rayiçler analizin girdisidir, analiz birim fiyatı üretir, poz da bu fiyatın keşif ve hakedişte kullanılan kimliğidir.
Resmî birim fiyatlar nereden bulunur?
Bina ve altyapı işlerinde en yaygın başvuru kaynağı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın Yüksek Fen Kurulu eliyle yayımladığı inşaat ve tesisat birim fiyatlarıdır. Bakanlık fiyatları her yılın başında yayımlar; yıl içinde yeni pozlar eklenebilir, bazıları kaldırılabilir ya da tanımı değişebilir. Karayolları Genel Müdürlüğü, Devlet Su İşleri ve İller Bankası gibi kurumların da kendi iş alanlarına ait birim fiyatları vardır. Hangi kitabın ve hangi dönemin fiyatlarının kullanıldığı, keşif ve sözleşmede açıkça yazılmalıdır. Yayın dönemleri ve erişim yolları için inşaat birim fiyatları sayfasına bakabilirsiniz.
Birim fiyat analizi nasıl yapılır?
Listede bulunmayan bir iş için ya da kendi maliyetinizi görmek için analiz hazırlarsınız. Mantık her işte aynıdır: bir birim işin tükettiği her girdiyi miktarıyla yazın, rayiciyle çarpın, toplayın ve kâr-genel gider payını ekleyin. Aşağıdaki örnekte miktarlar ve fiyatlar yalnız yöntemi göstermek içindir:
| Girdi | Birim | Miktar | Rayiç (₺) | Tutar (₺) |
|---|---|---|---|---|
| Duvar bloğu | adet | 30 | 12,00 | 360,00 |
| Harç | m³ | 0,04 | 2.500,00 | 100,00 |
| Duvarcı ustası | saat | 0,80 | 250,00 | 200,00 |
| Düz işçi | saat | 0,80 | 180,00 | 144,00 |
| Malzeme ve işçilik toplamı | 804,00 | |||
| %25 kâr ve genel gider | 201,00 | |||
| Birim fiyat (1 m²) | 1.005,00 | |||
Gerçek bir analizde girdi miktarları Bakanlığın analiz kitabından ya da şantiyede ölçülmüş verimlerden, rayiçler de güncel fiyatlardan alınır. Kendi analizinizi kurarken iskeleyi, nakliyeyi ve fireyi nereye koyduğunuzu açıkça yazın; aynı gideri iki kez saymak ya da hiç saymamak en sık hatadır.
Pozlar keşifte ve hakedişte nasıl kullanılır?
- Keşif özeti: her satır bir pozdur; miktar metrajdan, fiyat poz listesinden gelir.
- Sözleşme: birim fiyatlı sözleşmelerde yüklenicinin teklif ettiği fiyatlar, poz numaralarıyla birlikte birim fiyat teklif cetvelinde yer alır.
- Hakediş: yapılan işler listesi aynı poz numaralarıyla düzenlenir; böylece sözleşme miktarı, bu dönem ve toplam yan yana izlenir.
- Yeni iş kalemi: sözleşmede fiyatı olmayan bir iş çıkarsa yeni birim fiyat belirlenir. Kamu yapım işlerinde bunun usulü Yapım İşleri Genel Şartnamesi'nin 22. maddesindedir; sözleşmede başka bir oran yoksa analiz tutarına %10 yüklenici kârı ile en çok %15 genel gider eklenir. Ayrıntı için iş artışı ve iş eksilişi rehberine bakın.
Özel sektörde birim fiyat nasıl belirlenir?
Özel işlerde resmî pozları kullanmak zorunlu değildir; çoğu firma kendi poz kütüphanesini oluşturur. Bu kütüphanede her kalem için birim, kapsam ve “malzemeli mi, yalnız işçilik mi” bilgisi bulunmalıdır. Taşeron fiyatları çoğu zaman yalnız işçiliği kapsar; ana malzemeyi siz verirsiniz. Resmî birim fiyatlar ise pazarlıkta referans olarak işe yarar: bir teklifin resmî fiyata oranı, teklifin makul olup olmadığına dair hızlı bir fikir verir.
Birim fiyat kullanırken dikkat edilecekler
- Pozun tarifini okuyun; fiyata neyin dahil olduğu ve nasıl ölçüleceği orada yazar.
- Birimi metrajla eşleştirin: ton fiyatını kg miktarla çarpmak sık görülen bir hatadır.
- Fiyatın hangi yıla ve döneme ait olduğunu not edin, eski fiyatı güncellemeden kullanmayın.
- Resmî birim fiyatlar kâr ve genel gideri içerdiği için bunlara ayrıca kâr eklemeyin.
- Fiyatlar KDV hariçtir; KDV'yi keşif özetinin sonunda ayrı satırda gösterin.
Kaynaklar
- Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Yüksek Fen Kurulu — inşaat ve tesisat birim fiyatları yıllık birim fiyat ve rayiç listeleri, analiz kitapları
- Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği ve eki Yapım İşleri Genel Şartnamesi YİGŞ md. 22: sözleşmede bulunmayan işlerin fiyatının tespiti
Sık sorulan sorular
Pozların çoğu yıllar içinde aynı kalır; ancak Bakanlık her yıl bazı pozları ekler, kaldırır ya da tanımını değiştirir. Keşifte ve sözleşmede hangi yılın fiyat kitabının esas alındığını yazın.
Değildir. Analiz ve rayiçlere dayanan referans fiyatlardır; bölgeye, iş hacmine ve döneme göre piyasa fiyatı bunların altında ya da üstünde olabilir.
Rayiç tek bir girdinin fiyatıdır, örneğin bir saat düz işçi ya da bir ton çimento. Birim fiyat ise bu girdilerin bir birim işte birleşmesiyle ve kâr-genel gider eklenerek oluşan iş kalemi fiyatıdır.
Hayır. Taraflar kendi kalem listeleri ve fiyatları üzerinde anlaşabilir. Yine de tarifleri açık yazmak ve ölçü kuralını sözleşmeye koymak uyuşmazlıkları azaltır.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; kendi durumunuz için güncel mevzuatı ve sözleşmenizi esas alın, gerekirse uzmana danışın.