İş artışı, sözleşmedeki işin miktarının ya da kapsamının artması; iş eksilişi ise bir kısmının yapılmamasıdır. Birim fiyatlı işlerde miktar değişimi sözleşme fiyatlarıyla ödenir, sözleşmede olmayan iş için yeni birim fiyat belirlenir. Kamu yapım işlerinde artış birim fiyatlı sözleşmelerde %20, anahtar teslimi götürü bedelde %10 ile sınırlıdır.
İş artışı, iş eksilişi ve keşif artışı ne demek?
İş artışı, sözleşme bedelini aşan ilave iştir: ya mevcut kalemlerin miktarı artar ya da sözleşmede hiç bulunmayan yeni bir kalem yapılır. İş eksilişi, sözleşmeye konu işin bir bölümünün yapılmaması ya da miktarın azalmasıdır. Şantiyede hâlâ sık kullanılan keşif artışı ise, uygulamada gerçekleşen miktarların keşifteki miktarları aşmasını anlatan eski bir terimdir; günümüz kamu mevzuatında karşılığı iş artışıdır.
Bu kavramlar fiyat farkından ayrıdır: fiyat farkı aynı işin fiyatının değişmesini, iş artışı ise yapılan işin miktarının ya da kapsamının değişmesini konu alır.
İş artışı neden ortaya çıkar?
- Uygulama sırasında yapılan proje değişiklikleri ve revizyonlar.
- Zemin etüdünde öngörülmeyen koşullar: daha derin kazı, ek iksa, zemin iyileştirme.
- Keşifteki metraj hataları ya da unutulan kalemler.
- İş sahibinin sonradan istediği ilaveler ve kalite yükseltmeleri.
- Mevzuat ya da idare talebiyle eklenen işler.
İş eksilişi ise çoğu zaman kapsamın daraltılmasından, bir bölümün başka yükleniciye verilmesinden ya da iş sahibinin vazgeçmesinden kaynaklanır.
Kamu yapım işlerinde sınırlar nelerdir?
4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu'nun 24. maddesi ve Yapım İşleri Genel Şartnamesi'nin 21. maddesi kuralları şöyle düzenler:
| Durum | Kural |
|---|---|
| Şartlar | Artış öngörülemeyen bir durumdan doğmalı, sözleşmeye esas proje içinde kalmalı ve asıl işten teknik ya da ekonomik olarak ayrılması mümkün olmamalıdır. |
| Birim fiyat sözleşme | Sözleşme bedelinin %20'sine kadar aynı yükleniciye yaptırılabilir; Cumhurbaşkanı bu oranı sözleşme bazında %40'a kadar artırabilir. |
| Anahtar teslimi götürü bedel | Sözleşme bedelinin %10'una kadar. |
| Karma sözleşme | Götürü bedelli kısım için %10, birim fiyatlı kısım için %20. |
| Sınır yetmezse | İş artırılmadan genel hükümlere göre tasfiye edilir. |
| İş %80'in altında bitecekse | Yüklenici işi bitirmek zorundadır; sözleşme bedelinin %80'i ile yapılan işin tutarı arasındaki farkın %5'i, geçici kabul tarihindeki fiyatlarla yükleniciye ödenir. |
Artan tutarın %6'sı oranında ek kesin teminat alınır (4735 sayılı Kanun md. 12). Sözleşmede fiyatı olmayan işler için yeni birim fiyat, Genel Şartname'nin 22. maddesine göre yüklenicinin teklif analizlerinden, idarenin benzer analizlerinden ya da puantajla tespit edilen girdilerden üretilir; sözleşmede oran yoksa analiz tutarına %10 kâr ve en çok %15 genel gider eklenir. Fiyatta uzlaşılamazsa anlaşmazlık Yüksek Fen Kurulu'na gider, yüklenici bu arada idarenin belirlediği fiyatla işe devam eder.
Özel sözleşmelerde iş artışı nasıl yönetilir?
Özel işlerde sınırları kanun değil sözleşme çizer; Türk Borçlar Kanunu ise boşlukları doldurur:
- Götürü bedel (md. 480): öngörülenden fazla emek ve masraf için bedel artırılamaz; ancak iş sahibinin istediği kapsam dışı işler ayrıca ücretlendirilir. Olağanüstü durumlarda hâkimden uyarlama istenebilir.
- Bedel belirlenmemiş ya da yaklaşık belirlenmişse (md. 481): bedel, eserin değerine ve yüklenicinin giderine göre belirlenir.
- Yaklaşık bedelin aşırı aşılması (md. 482): iş sahibinin kusuru olmadan bedel aşırı ölçüde aşılacaksa iş sahibi sözleşmeden dönebilir; yapı iş sahibinin arsasındaysa bedelden indirim ya da hakkaniyete uygun bir bedelle fesih isteyebilir.
- İş sahibinin feshi (md. 484): iş sahibi, yapılan kısmın karşılığını ödeyip yüklenicinin bütün zararını gidermek şartıyla işi her zaman durdurabilir; bu, özel işlerde iş eksilişinin en uç biçimidir.
Değişiklik adım adım nasıl yönetilir?
- Yazılı talimat alın: sözlü “yapıverin” ile başlanan iş, hakedişte en çok tartışılan iştir.
- Etkiyi hesaplayın: miktar, maliyet ve süre etkisini işe başlamadan çıkarın.
- Fiyatta anlaşın: mevcut birim fiyatlar mı uygulanacak, yeni fiyat mı belirlenecek? Yeni fiyat analizle desteklensin.
- Ek protokol imzalayın: kapsam, fiyat ve gerekiyorsa ek süre protokolde yazsın.
- Hakedişte ayrı gösterin: ek işleri ayrı poz numaralarıyla izleyin.
- Toplam artışı izleyin: her değişiklikten sonra toplam artışın sözleşme bedeline oranını güncelleyin.
Örnek: 40.000.000 ₺'lik birim fiyatlı bir kamu sözleşmesinde mevcut kalemlerde 3.200.000 ₺, yeni kalemlerde 2.400.000 ₺ artış oluştu. Toplam artış 5.600.000 ₺, yani sözleşme bedelinin %14'üdür ve %20 sınırının içinde kalır. Bu artış için 5.600.000 × %6 = 336.000 ₺ ek kesin teminat alınır.
Sözleşme türünün iş artışına etkisini götürü bedel, birim fiyat ve anahtar teslim, yeni fiyatın kuruluşunu birim fiyat ve poz rehberinde bulabilirsiniz. Kamu hükümlerinin tamamı için 4735 sayılı Kanun sayfasına bakın.
Kaynaklar
- 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu md. 12 ek kesin teminat, md. 24 iş artışı ve %80 kuralı
- Yapım İşleri İhaleleri Uygulama Yönetmeliği ve eki Yapım İşleri Genel Şartnamesi YİGŞ md. 21 iş artışı, md. 22 yeni fiyat tespiti
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu md. 480–484 bedel ve sözleşmenin sona ermesi
Sık sorulan sorular
Kamu işlerinde kanun, artan işin süre dışında sözleşmedeki koşullarla yaptırılacağını söyler; ek süre ihtiyacı ayrıca değerlendirilir. Özel işlerde ek sürenin ek protokolde açıkça yazılması gerekir.
Ödeme hakkı tartışmalı hâle gelir ve ispat yükü yükleniciye kalır. Ek işe başlamadan önce yazılı talimat ve fiyat üzerinde mutabakat alınmalıdır.
Kamu işlerinde iş sözleşme bedelinin %80'inin altında tamamlanırsa aradaki farkın %5'i ödenir. Özel işlerde iş sahibi işi keserse, yapılan kısmın bedelini ve yüklenicinin zararını ödemekle yükümlüdür (Türk Borçlar Kanunu md. 484).
Hayır. Keşif ya da iş artışı yapılan işin miktarının artmasıdır; fiyat farkı ise aynı miktardaki işin fiyatının girdi maliyetlerine göre güncellenmesidir.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; kendi durumunuz için güncel mevzuatı ve sözleşmenizi esas alın, gerekirse uzmana danışın.