İnşaatta çek ve senet takibi; alınan (daire alıcısı, müşteri) ve verilen (tedarikçi, taşeron) kıymetli evrakın vade, banka, keşideci ve ciro bilgileriyle tek listede izlenmesidir. Her evrakın durumu (portföyde, tahsilde, ciro edildi, teminatta, ödendi, karşılıksız) güncel tutulur; vadeler nakit planına bağlanır, ibraz ve protesto süreleri kaçırılmaz.
Çek ile senet (bono) arasındaki fark nedir?
İnşaatta en çok kullanılan iki kıymetli evrak çek ve bonodur; kuralları farklı olduğu için ayrı izlenmelidir:
| Özellik | Çek | Bono (senet) |
|---|---|---|
| Kim öder? | Düzenleyenin hesabından banka | Düzenleyenin kendisi |
| Vade | Kural olarak görüldüğünde ödenir; ancak 31.12.2028'e kadar, üzerindeki düzenleme tarihinden önce bankaya ibrazı geçersizdir (5941 sayılı Çek Kanunu geçici md. 3) | Üzerinde yazan vade tarihinde |
| İbraz süresi | Düzenlendiği yerde ödenecekse 10 gün, başka yerde ödenecekse 1 ay; süre düzenleme tarihinin ertesi günü başlar (TTK md. 796) | Vadede ödeme için sunulur; ödenmezse protesto edilir |
| Karşılıksız kalırsa | Hamilin şikâyeti üzerine adli para cezası ve çek düzenleme yasağı (5941 sayılı Kanun md. 5) | Ceza yaptırımı yoktur, icra takibi yapılır |
| Zamanaşımı | Başvuru hakları ibraz süresinin bitiminden itibaren 3 yıl (TTK md. 814) | Düzenleyene karşı vadeden itibaren 3 yıl; cirantalara karşı protesto tarihinden itibaren 1 yıl (TTK md. 749) |
| Takip yolu | Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla icra takibi (İcra ve İflas Kanunu md. 167 vd.) | |
Çek-senet portföyü nasıl tutulur?
Her evrak için tek bir kayıt açın ve evrak elden çıkana kadar kaydı güncelleyin. Kayıtta bulunması gerekenler:
- Evrak türü, seri numarası, karekod bilgisi, banka ve şube (çekte).
- Düzenleyen (keşideci), evrakı kimden aldığınız ve ilgili cari hesap.
- Tutar, para birimi, düzenleme yeri ve tarihi, vade.
- İlgili proje ya da bağımsız bölüm satışı.
- Güncel durum ve durumun değiştiği tarih.
| Durum | Ne anlama gelir? | Sonraki adım |
|---|---|---|
| Portföyde | Evrak kasada ya da güvenli dosyada | Vadede tahsile ver ya da ciro et |
| Tahsilde | Bankaya tahsil için verildi | Tahsil ya da karşılıksız sonucu bekle |
| Ciro edildi | Tedarikçi ya da taşerona ödeme olarak verildi | Vadede ödenip ödenmediğini izle; ciranta olarak sorumluluğunuz sürer |
| Teminatta | Bankaya ya da bir tarafa teminat olarak verildi | Teminatın iadesini izle |
| Ödendi / tahsil edildi | İşlem kapandı | Cari hesabı kapat |
| Karşılıksız / protestolu | Ödeme yapılmadı | Hukuki takip |
Vade takibi ve nakit planı
Haftalık bir vade listesi çıkarın: önümüzdeki dört hafta içinde tahsil edilecek alınan evrak ve ödenecek verilen evrak yan yana görünmelidir. Verilen çeklerin vadesinde hesabınızda karşılık bulundurmak zorunlu olduğu için bu liste doğrudan nakit akışı planına bağlanmalıdır. Taksitli daire satışlarında alınan senetler çoğu zaman projenin ana tahsilat kaynağıdır; bunların izlenmesi için taksitli daire satışı ve senet takibi rehberine bakın.
Çek alırken ve verirken nelere dikkat edilmeli?
- Karekodu okutun: karekodlu çeklerde düzenleyenin çek ödeme geçmişine ilişkin rapor alınabilir; yüksek tutarlı çekte bunu ihmal etmeyin.
- Zorunlu unsurları kontrol edin: “çek” kelimesi, ödeme emri ve bedel, muhatap banka, ödeme yeri, düzenleme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası.
- Ciro zincirine bakın: son cirodan size kadar kesintisiz olmalıdır.
- Silinti ve tahrifata dikkat edin: tutar ve tarihte düzeltme olan evrakı almayın.
- Verirken: vadede hesabınızda karşılık olacağını planlayın, imza yetkisini ve çek defteri kaydını kontrol edin.
Karşılıksız çek ya da ödenmeyen senet için ne yapılır?
- Süresinde ibraz edin: çeki yasal ibraz süresi içinde bankaya sunun; süre geçerse cirantalara başvuru hakkı ve cezai yaptırım için şart olan koşul kaybedilebilir.
- Karşılıksız kaydını alın: banka, karşılığı olmayan çekin arkasına bu durumu yazar.
- Senedi protesto ettirin: vadede ödenmeyen bononun, cirantalara başvurabilmek için noter aracılığıyla protesto edilmesi gerekir; düzenleyene karşı hak ise zamanaşımı içinde devam eder.
- Takibi başlatın: kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla icra takibi ve çekte şikâyet yolu için avukatınızla birlikte hareket edin.
Muhasebe kayıtları
Tekdüzen Hesap Planı'nda alınan çekler 101, verilen çekler ve ödeme emirleri 103, alacak senetleri 121, borç senetleri 321 numaralı hesaplarda izlenir. Tahsil ve ödemelerde banka hesabı, cirolarda ilgili cari hesap karşılık olarak çalışır. Portföy listeniz ile bu hesapların bakiyesi her ay sonunda birbirini tutmalıdır; tutmuyorsa kaydı eksik bir hareket vardır (bkz. cari hesap takibi).
Kaynaklar
- 5941 sayılı Çek Kanunu md. 5 karşılıksız çek, geçici md. 3 düzenleme tarihinden önce ibraz
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu md. 749 bonoda zamanaşımı, md. 795–796 çekin ibrazı, md. 814 çekte zamanaşımı
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu md. 167 vd. kambiyo senetlerine özgü haciz yolu
Sık sorulan sorular
31.12.2028'e kadar, çekin üzerindeki düzenleme tarihinden önce ödenmek için bankaya ibrazı geçersizdir (5941 sayılı Kanun geçici md. 3). Çek, üzerindeki tarihten itibaren ibraz süresi içinde sunulmalıdır.
Hamilin cirantalara ve düzenleyene karşı başvuru hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (Türk Ticaret Kanunu md. 814).
Cirantalara başvuru hakkı kaybedilebilir. Senedi düzenleyen kişiye karşı hak ise vadeden itibaren üç yıllık zamanaşımı süresi içinde devam eder.
Evet. Ciranta olarak çekin ödenmesinden hamile karşı sorumlu olursunuz; hamil size başvurabilir, siz de kendinden önceki borçlulara ve düzenleyene rücu edersiniz.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; kendi durumunuz için güncel mevzuatı ve sözleşmenizi esas alın, gerekirse uzmana danışın.