Hazır beton siparişinde beton sınıfı, çevresel etki sınıfı, en büyük agrega boyutu, kıvam sınıfı, klorür sınıfı, miktar, döküm hızı, yer ve saat açıkça yazılır. Şantiyede her mikserin irsaliyesi siparişle karşılaştırılır, yükleme saati, sıcaklık ve çökme kontrol edilir; uygun olmayan beton tutanakla reddedilir ve mikserde betona su eklenmez.
Hazır beton siparişinde neler belirtilmeli?
| Bilgi | Örnek | Neden önemli? |
|---|---|---|
| Dayanım sınıfı | C30/37 | Statik projede yazan sınıftır. TBDY 2018'e göre betonarme binalarda C25'ten düşük sınıf kullanılamaz. |
| Çevresel etki sınıfı | Temel için XC2, sülfatlı zeminde XA sınıfı | Betonun su/çimento oranı ve çimento miktarı bu sınıfa göre belirlenir; zemin etüdündeki sülfat ve klorür bilgisi dikkate alınır. |
| En büyük agrega boyutu | Dmax 22 mm | TS 500'e göre en büyük tane; kalıp genişliğinin 1/5'inden, döşeme kalınlığının 1/3'ünden, donatılar arası açıklığın 3/4'ünden ve beton örtüsünden büyük olamaz. |
| Kıvam sınıfı | S4 | Pompayla ve sık donatılı elemanlara döküm için akıcılık; döküm yöntemine göre seçilir. |
| Klorür sınıfı | Betonarmeye uygun sınıf | Donatının korozyonu açısından sınırlandırılır. |
| Miktar ve hız | 85 m³, saatte 30 m³ | Mikser aralığını ve pompa kapasitesini belirler. |
| Pompa | Bom boyu, hat pompası ihtiyacı | Erişim ve döküm noktasına uzaklık. |
| Yer, saat ve iletişim | Adres, giriş kapısı, sorumlu kişinin telefonu | Mikserin beklemesini ve yanlış adrese gitmesini önler. |
Beton sınıflarının anlamı için beton sınıfları, standardın kapsamı için TS EN 206 sayfalarına bakabilirsiniz.
Sipariş miktarı nasıl hesaplanır?
Miktar, kalıp ölçülerinden hesaplanan net hacme küçük bir pay eklenerek bulunur; kalıptaki sapmalar, pompa hattında kalan beton ve döküm sırasındaki kayıplar bu payla karşılanır. Hacmi elemanlara göre hesaplamak için beton hesaplama aracını kullanabilirsiniz. Dökümün sonuna doğru kalan hacmi yeniden ölçün ve son mikserleri tek tek, gereken miktarda çağırın; böylece hem eksik kalmaz hem de fazla beton geri dönmez.
İrsaliyede neler kontrol edilir?
Her mikser boşaltmaya başlamadan önce irsaliyesi okunur ve siparişle karşılaştırılır. Asgari olarak şunlara bakın:
- Üretici, tesis ve irsaliye numarası
- Tarih ve yükleme saati (betonun üretildiği an)
- Araç plakası, alıcı ve şantiye adı
- Teslim edilen miktar (m³)
- Dayanım sınıfı, çevresel etki sınıfı, kıvam sınıfı, en büyük agrega boyutu ve klorür sınıfı
- Kullanılan çimento ve katkı bilgisi
- Uygunluk işareti ve belgelendirme bilgisi
Sınıfı ya da kıvamı siparişten farklı olan mikser boşaltılmaz. İrsaliyeler döküm kontrol formuna işlenip saklanır; fatura kontrolü ve numune sonuçlarının değerlendirilmesi bu kayıtlara dayanır.
Şantiyede beton nasıl kabul edilir?
- Süre: Yükleme saatinden bu yana geçen süreye bakın. Uzun süre bekleyen beton kıvam kaybeder ve yerleştirmesi zorlaşır; kabul edilebilir süreyi tedarikçiyle sözleşmede yazılı hâle getirin.
- Görünüş: Ayrışmış, topaklı ya da aşırı sulu görünen beton boşaltılmadan sorgulanır.
- Sıcaklık: TS EN 206'ya göre teslimde beton sıcaklığı 5 °C'nin altında olmamalıdır; TS 13515'e göre soğutma önlemi alınmamışsa taze beton 35 °C'yi aşmamalıdır.
- Çökme (slump) deneyi: TS EN 12350-2'ye göre yapılır. Sınıflar şöyledir:
| Kıvam sınıfı | Çökme (mm) | Tipik kullanım |
|---|---|---|
| S1 | 10–40 | Kuru kıvam, özel uygulamalar |
| S2 | 50–90 | Plastik kıvam, mikserden doğrudan döküm |
| S3 | 100–150 | Yaygın döküm, kolay işlenebilir |
| S4 | 160–210 | Pompalı döküm, sık donatılı elemanlar |
| S5 | 220 ve üzeri | Çok akıcı beton |
Sipariş bir hedef çökme değeriyle verildiyse standarttaki tolerans aralığı uygulanır. Ölçüm sonucu irsaliye numarasıyla birlikte kaydedilir.
Betona şantiyede su eklenebilir mi?
Hayır. TS EN 206'ya göre beton teslim noktasına ulaştıktan sonra su/çimento oranını artıracak her türlü su ilavesi yasaktır. Su eklenen betonun dayanımı ve dayanıklılığı düşer, sonuçlardan da artık üretici sorumlu tutulamaz. Kıvamı düşük gelen betonun katkıyla düzeltilmesi ancak üretici sorumluluğunda, standartta tanımlanan koşullarla ve yapılan ilave irsaliyeye işlenerek mümkündür. Şoförün ya da ekibin "biraz su verelim" önerisine kesinlikle izin vermeyin.
Uygun olmayan beton nasıl reddedilir?
Ret kararı boşaltmadan önce verilir. Bir tutanakla irsaliye numarası, plaka, saat, ölçülen çökme ve sıcaklık, sorunun tanımı yazılır; mümkünse fotoğraf çekilir ve mikser geri gönderilir. Tedarikçiye aynı gün yazılı bildirim yapılır, durum yapı denetime bildirilir ve şantiye günlüğüne işlenir. Hazır beton sözleşmenizde ret hâlinde bedel, eksik doldurulmuş mikser, bekleme ücreti ve numune sonuçları düşük çıktığında izlenecek yol önceden yazılı olmalıdır. Numunelerin nasıl alınacağı için beton numunesi sayfasına bakın.
Kaynaklar
- TS EN 206 ve TS 13515 (beton: özellik, performans, imalat, uygunluk ve ulusal uygulama) teslimde beton sıcaklığı, sipariş bilgileri, teslim fişi, teslimden sonra su ilavesi yasağı ve katkıyla kıvam düzeltme
- TS EN 12350-1 ve TS EN 12350-2 Taze beton deneyleri numune alma ve çökme (slump) deneyi
- Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) RG 18.03.2018 / 30364 (Mükerrer) · md. 7.2.5 en düşük beton sınıfı
- TS 500 Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları (Şubat 2000) md. 3.1.2 agrega, en büyük tane boyutu sınırları
Sık sorulan sorular
Tek bir sabit süre yoktur; süre hava sıcaklığına, katkıya ve beton türüne göre değişir. Kabul süresini tedarikçiyle sözleşmede belirleyin ve irsaliyedeki yükleme saatine göre her mikseri kontrol edin.
Hayır. TS EN 206'ya göre teslimden sonra su/çimento oranını artıran su ilavesi yasaktır. Kıvam düzeltmesi ancak üretici sorumluluğunda katkıyla ve irsaliyeye işlenerek yapılabilir.
Ölçüm tekrarlanır; sonuç yine siparişteki sınıfın ya da hedef değerin toleransı dışındaysa mikser boşaltılmadan tutanakla reddedilir ve tedarikçiye bildirilir.
Faturadaki miktar, o döküme ait irsaliyelerin toplamıyla ve sınıf bazında siparişteki birim fiyatla karşılaştırılır. Reddedilen ve geri gönderilen mikserlerin faturaya girmediği de kontrol edilmelidir.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; kendi durumunuz için güncel mevzuatı ve sözleşmenizi esas alın, gerekirse uzmana danışın.