Şantiye risk değerlendirmesi; işveren, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi ve işi bilen çalışanlardan oluşan ekiple yapılır. Her iş aşamasının tehlikeleri belirlenir, olasılık ve şiddete göre puanlanır, en yüksek riskten başlanarak önlem kararlaştırılır ve kayda geçirilir. Çok tehlikeli işyerinde en geç iki yılda bir, iş veya ekipman değiştikçe de yenilenir.
Risk değerlendirmesini kim yapar?
Yükümlülük işverenindir (6331 md. 10). Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği bu işi tek kişiye değil bir ekibe verir: işveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi, çalışan temsilcisi, destek elemanları ve işyerindeki tehlikeleri bilen çalışanlar (md. 6). Şantiyede bu son grup formen, kalıp ve demir ustabaşı, vinç operatörü ve elektrikçidir. Uzmanın masa başında tek başına doldurduğu bir rapor, sahada gerçekten yaşanan riskleri kaçırır; ekip toplantısını şantiyede, sahayı gezerek yapın.
Alt işverenler kendi işleri için risk değerlendirmesi yapar ve bir nüshasını asıl işverene verir. Asıl işveren bu değerlendirmeleri kendi çalışmasıyla birleştirir, önlemlerin uygulanmasını izler ve uygunsuzlukları giderir (md. 15). Taşeron seçimi ve takibi için Taşeron Yönetimi sayfasına bakın.
Adım adım: şantiyede risk değerlendirmesi nasıl yapılır?
- İşleri aşamalara ayırın: şantiye kurulumu, hafriyat ve iksa, temel, kaba yapı, duvar, cephe, çatı, tesisat, ince işler, çevre düzenlemesi. Her aşamanın işlerini, ekipmanlarını ve malzemelerini listeleyin; iş programınız iyi bir başlangıç noktasıdır.
- Tehlikeleri tanımlayın: sahayı gezin; geçmiş kaza ve ramak kala kayıtlarını, ekipman kılavuzlarını, ölçüm sonuçlarını ve çevre koşullarını (komşu yapı, enerji hattı, yol trafiği) toplayın.
- Riskleri analiz edin: her tehlikenin hangi sıklıkla zarara dönüşebileceğini ve kimi ne ağırlıkta etkileyeceğini, mevcut önlemleri de hesaba katarak belirleyin; seçtiğiniz yöntemle puanlayıp en yüksekten başlayarak sıralayın.
- Önlemleri kararlaştırın: önce tehlikeyi ortadan kaldırmayı, sonra daha az tehlikeli olanla değiştirmeyi, sonra kaynağında kontrolü düşünün; toplu korumayı kişisel korumadan önce seçin.
- Planlayın ve uygulayın: her önlem için sorumlu, başlangıç ve bitiş tarihi belirleyin.
- Yeniden puanlayın: önlem sonrası risk kabul edilebilir seviyenin üzerindeyse adımları tekrarlayın.
- Kayda geçirin ve anlatın: raporu hazırlayın, çalışanlara kendi işleriyle ilgili riskleri ve önlemleri anlatın.
Hangi yöntem: 5×5 matris mi, Fine-Kinney mi?
Yönetmelik tek bir yöntem dayatmaz; işin niteliğine uygun, kabul görmüş yöntemlerden biri veya birkaçı kullanılabilir. Şantiyelerde en çok şu ikisi tercih edilir:
| Yöntem | Hesap | Ne zaman uygun? |
|---|---|---|
| 5×5 (L tipi) matris | Risk = olasılık (1–5) × şiddet (1–5) | Hızlı ve anlaşılır; küçük ve orta ölçekli şantiyeler |
| Fine-Kinney | Risk = olasılık × maruziyet sıklığı × şiddet | Maruziyet süresinin önemli olduğu işler, daha ince önceliklendirme |
Matris için örnek bir karar ölçeği: 1–5 düşük (izlenir), 6–12 orta (planlı önlem alınır), 15–25 yüksek (önlem alınmadan iş başlamaz). Eşikleri işyerinizin prosedüründe kendiniz belirleyin ve bütün değerlendirmede aynı ölçeği kullanın.
Örnek: kaba inşaat aşamasından üç satır
| Faaliyet | Tehlike | Önce (Oת) | Önlem | Sonra (Oת) | Sorumlu |
|---|---|---|---|---|---|
| Döşeme kalıbı ve demir işi | Döşeme kenarından düşme | 4×5 = 20 | Kalıp aşamasında geçici kenar koruma, boşluk kapakları, yaşam hattı, günlük kontrol | 2×5 = 10 | Şantiye şefi |
| Kule vinçle yük taşıma | Yük düşmesi, sapan kopması | 3×5 = 15 | Periyodik kontrol, sapan kontrolü, işaretçi, yük altını bariyerle kapatma | 1×5 = 5 | Vinç operatörü ve formen |
| Geçici elektrik panosu | Elektrik çarpması | 3×4 = 12 | Kilitli pano, kaçak akım rölesi, topraklama ölçümü, yetkili elektrikçi | 1×4 = 4 | Elektrik sorumlusu |
Önlemden sonra çoğu zaman şiddet değişmez; düşen kişi için sonuç yine ağırdır. Azalan genellikle olasılıktır. Bu yüzden ilk satırdaki gibi orta seviyede kalan riskler için günlük kontrol ve gözetim gibi süreklilik isteyen önlemleri raporda açıkça yazın.
Risk değerlendirmesi ne zaman yenilenir?
Çok tehlikeli işyerlerinde en geç iki yılda bir yenilenir (md. 12). Ancak şantiyede çok daha sık güncelleme gerekir, çünkü yönetmelik şu durumlarda kısmi ya da tam yenileme ister: işyerinin veya binaların değişmesi, yeni teknoloji, madde veya ekipman, üretim yönteminin değişmesi, iş kazası, meslek hastalığı ya da ramak kala olay, sınır değerlere ilişkin mevzuat değişikliği, ölçüm ve sağlık gözetimi sonuçları, işyeri dışından gelen yeni bir tehlike. Pratik kural: yeni bir iş aşamasına geçmeden, yeni bir taşeron sahaya girmeden ve büyük bir ekipman kurulmadan önce ilgili bölümü güncelleyin.
Raporda neler bulunmalı?
Yönetmelik raporun asgari içeriğini md. 11'de belirler. Denetimde eksik çıkmaması için raporu dört bölüm olarak düşünün:
| Bölüm | İçerik |
|---|---|
| Kimlik | Şantiyenin adresi, işverenin adı ve unvanı, raporun hazırlandığı ve geçerli olduğu tarih |
| Ekip | Hazırlayanların adları ve unvanları; uzman ile hekimin belge bilgileri |
| Analiz | Hangi bölüm veya iş aşaması için yapıldığı, tehlike kaynakları ve riskler, seçilen yöntem, önem sırasına göre sonuçlar |
| Önlem planı | Her risk için düzeltici ve önleyici önlem, uygulama tarihi ve önlem sonrası risk seviyesi |
Rapor numaralı sayfalardan oluşur; hazırlayanlar her sayfaya paraf, son sayfaya imza atar. Elektronik ortamda hazırlanıp arşivlenmesi de mümkündür. Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği'nin istediği sağlık ve güvenlik planı ise ayrı bir belgedir: aynı sahadaki farklı işverenlerin hangi işi ne zaman ve hangi önlemle yapacağını koordine eder ve risk değerlendirmesinin sonuçlarını kullanır. Mevzuat özetleri için İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği ve Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği sayfalarına bakın.
Kaynaklar
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu md. 10 risk değerlendirmesi, kontrol, ölçüm ve araştırma
- İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği RG 29.12.2012 / 28512 · md. 6 ekip · md. 8–10 tehlike, analiz, kontrol · md. 11 dokümantasyon · md. 12 yenileme · md. 15 alt işveren
- Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği RG 05.10.2013 / 28786 · md. 8 koordinatör, sağlık ve güvenlik planı, bildirim · Ek-4 asgari şartlar (yüksekte çalışma, çatı işleri) · Ek-5 iş ekipmanları
Sık sorulan sorular
Çok tehlikeli işyerlerinde en geç iki yılda bir yenilenir. İş aşaması, ekipman veya yöntem değiştiğinde ve iş kazası ya da ramak kala olaydan sonra da güncellenmelidir.
Hayır. Yönetmelik bir ekip ister: işveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi, destek elemanları ve işi bilen çalışanlar.
Her alt işveren kendi işleri için risk değerlendirmesi yapar ve bir nüshasını asıl işverene verir. Asıl işveren bunları kendi değerlendirmesiyle birleştirir ve önlemlerin uygulanmasını denetler.
Zorunlu tek bir yöntem yoktur. 5×5 matris ve Fine-Kinney şantiyelerde yaygındır; önemli olan seçilen yöntemin bütün değerlendirmede tutarlı uygulanmasıdır.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; kendi durumunuz için güncel mevzuatı ve sözleşmenizi esas alın, gerekirse uzmana danışın.