Kalıp alma süresi tek bir gün sayısına bağlanmaz: TS 500'e göre şantiye şefi deneyle betonun yeterli dayanıma ulaştığını göstermeden ve denetim onayı alınmadan hiçbir kalıp ya da dikme sökülmez. Yan kalıplar genellikle kısa sürede, döşeme ve kiriş alt kalıpları ile dikmeler açıklığa ve havaya göre çok daha geç alınır; soğuk havada süreler uzar.
TS 500 kalıp alma hakkında ne söyler?
TS 500'de (md. 5.5) "döşeme kalıbı şu kadar günde alınır" diyen bir tablo yoktur. Standart, gün sayısı yerine kararın hangi şartlarla verileceğini anlatır. Sahada bunu şöyle okuyabilirsiniz:
- İki şart: Kalıba ya da dikmeye dokunmadan önce betonun yeterli dayanıma ulaştığı bir deneyle gösterilmeli ve bu sonuca dayanarak denetim mühendisinin onayı alınmalıdır. Bunu sağlamak şantiye şefinin sorumluluğudur.
- Süreyi belirleyen etkenler: Çimentonun cinsi ve betonun ne hızla dayanım kazandığı, su/çimento oranı, elemanın taşıyacağı yük ve hava.
- Donlu günler: Beton sertleşirken don yaşanırsa en az donlu gün sayısı kadar daha beklenir. Gölgede ölçülen sıcaklığın gün içinde 0 °C'ye indiği her gün donlu gün sayılır.
- Kötü havada karar: Soğuk ve donlu dönemlerde, yapının yanında aynı koşullarda bekletilen numuneler kırılarak karar verilir; laboratuvarda ılık suda kürlenmiş numuneler bu durumda betonun gerçek hâlini göstermez.
- Yedek dikme: Kalıbı alınan döşeme ve kirişler bir süre daha yedek dikmelerle desteklenir; bu bekleme hesaplanırken sıcaklığın +5 °C'nin altına indiği günler sayılmaz.
Standardın beton denetimi bölümü de buna uygun bir araç tanımlar: şantiyede, yapıyla aynı koşullarda saklanan ve en az üç numuneden oluşan sertleşme deneyi. Bu deney hem kürün işe yarayıp yaramadığını gösterir hem de kalıbın ne zaman alınabileceğine karar vermeye yarar (md. 3.4).
Kalıp sökme kararını neler belirler?
| Etken | Süreyi nasıl etkiler? |
|---|---|
| Eleman ve kalıp yüzü | Yük taşımayan yan kalıplar erken, yükü taşıyan alt kalıplar ve dikmeler geç alınır. |
| Açıklık | Döşeme ve kiriş açıklığı büyüdükçe sehim ve çatlak riski artar, dikmeler daha uzun kalır. |
| Çimento ve karışım | Erken dayanımlı çimento süreyi kısaltır; cüruf ya da uçucu küllü karışımlar uzatır. |
| Sıcaklık | Soğukta dayanım gelişimi yavaşlar; donlu günler sayılmaz. |
| Üstteki yükler | Üst katın kalıbı ve taze betonu alttaki döşemeye yük bindirir; bu yük hesaba katılmalıdır. |
| Kür koşulları | Kuruyan beton daha yavaş dayanım kazanır. |
Kalıp sökme planı nasıl yapılır?
Sabit gün sayısı olmadığı için sökme kararını döküm gününe bırakmak yerine baştan planlamak gerekir:
- Kalıp takımı sayısını belirleyin. Kaç kat kalıp ve dikme takımınız olduğu, bir katın kalıbının ne zaman serbest kalması gerektiğini belirler; iş programı buna göre kurulur.
- Numune kırım günlerini sökme kararına bağlayın. Yapıyla aynı koşulda bekletilecek numunelerin hangi gün kırılacağını döküm öncesinde laboratuvarla planlayın.
- Sökme dayanımını statik mühendisten yazılı alın. Hangi eleman için hangi dayanım gerektiği ve kaç kat yedek dikme kalacağı proje mühendisince belirlenir.
- Havayı izleyin. Soğuk ve donlu günleri şantiye günlüğüne yazın; bu günler sökme süresine eklenir.
- Onayı ve tarihi kaydedin. Denetim onayını, sökme tarihini ve yedek dikmelerin kaldırıldığı günü yazılı tutun; olası bir sorunda ilk bakılacak kayıt budur.
Üreticisi olan hazır kalıp ve erken söküm sistemlerinde üreticinin talimatı da bu plana dahil edilir; ancak talimat, deney ve denetim onayı şartını ortadan kaldırmaz.
Dayanıma göre karar nasıl verilir?
En güvenilir yöntem, yapıdaki betonla aynı koşullarda (aynı yerde, aynı örtü altında) bekletilen numuneleri sökmeden önce kırdırmaktır. Statik proje mühendisi, sökme için gereken dayanımı elemana ve yüke göre belirler; numune bu değeri sağlıyorsa kalıp alınır. Büyük şantiyelerde betona gömülen sıcaklık sensörleriyle dayanım gelişimini tahmin eden olgunluk yöntemi de kullanılır; bu yöntemin o betona özgü bir ilişkiyle doğrulanması gerekir.
Çok katlı binada dikmeler nasıl yönetilir?
Kat kat yükselen bir binada en riskli an, üst kat dökülürken alttaki genç döşemenin bu yükü taşımak zorunda kalmasıdır. Bu yüzden:
- Kaç kat boyunca dikme ya da yedek dikme bırakılacağı statik mühendisle birlikte belirlenir.
- Alt kat dikmeleri üst kat dikmeleriyle aynı hizada olmalıdır.
- Kalıp alındıktan sonra yedek dikmeler hemen geri konur; döşeme hiçbir an desteksiz kalmaz.
- Hazır kalıp sistemlerinde üreticinin erken söküm ve dikme bırakma talimatına uyulur.
Kalıp nasıl sökülmeli?
- Önce yük taşımayan yan kalıplar sökülür, ardından alt kalıplar.
- Kalıp sarsıntısız ve darbesiz alınır; levye ile betona kuvvet uygulanmaz, köşeler kırılmaz.
- Döşeme dikmeleri uygulamada açıklık ortasından mesnetlere doğru, konsollarda uçtan mesnede doğru gevşetilir.
- Sökülen malzeme genç döşemenin üzerine yığılmaz.
- Kalıbı alınan yüzeyde kür hemen sürdürülür ve sökme tarihi şantiye günlüğüne yazılır.
- Söküm, işi bilen bir kişinin gözetiminde yapılır; altında kimse çalışmaz.
Erken sökmenin sonuçları
Erken sökülen döşemede kalıcı sehim, kiriş ve döşeme altında çatlaklar, kolon köşelerinde kırılma ve yüzey bozulması görülür. En ağır durum, genç döşemenin üstteki yükle göçmesidir. Kalıp maliyetini birkaç gün kısaltmak için alınan bu risk, onarım maliyetinin yanında küçük kalır. Kürle ilişkisi için beton kürü, numunelerin alınışı için beton numunesi, kalıp miktarını hesaplamak için kalıp hesaplama sayfalarına bakabilirsiniz.
Kaynaklar
- TS 500 Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları (Şubat 2000) md. 3.4 sertleşme deneyi · md. 5.5 kalıp süreleri ve kalıp alma
- TS 1248 Anormal (sıcak ve soğuk) hava koşullarında beton uygulaması soğuk ve sıcak hava tanımları, koruma süreleri, kür önlemleri
Sık sorulan sorular
TS 500 sabit bir gün vermez; yapıyla aynı koşulda bekletilen numunelerle yeterli dayanım gösterilip denetim onayı alınmadan sökülmez. Süreyi açıklık, çimento türü, hava ve üstteki yükler belirler; gerekli dayanımı statik proje mühendisi söyler.
Yan kalıplar yük taşımadığı için ılık havada genellikle bir gün sonra sökülebilir; beton yüzeyi ve köşeleri zarar görmeyecek kadar sertleşmiş olmalıdır. Soğuk havada bu süre uzar ve söküm sonrası kür sürdürülmelidir.
Soğukta dayanım gelişimi yavaşladığı için süre uzar. TS 500'e göre donlu günler kadar ek süre verilir ve karar yapı betonuyla aynı koşulda sertleşmiş numunelerin deneyine göre alınır.
Döşeme kendi ağırlığını ve üstteki inşaat yüklerini güvenle taşıyacak dayanıma ulaştığında, statik mühendisin belirlediği kat sayısı ve süre sonunda kaldırılır. Yedek dikmelerde +5 °C altındaki günler hesaba katılmaz.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; kendi durumunuz için güncel mevzuatı ve sözleşmenizi esas alın, gerekirse uzmana danışın.