Fiyat farkı, sözleşme fiyatlarının ihale ya da sözleşme tarihinden sonra değişen girdi fiyatlarına göre güncellenmesidir. Kamu yapım işlerinde F = An × B × (Pn − 1) formülüyle hesaplanır: An dönemde yapılan işin sözleşme fiyatlarıyla tutarı, B 0,90 sabit katsayı, Pn ağırlıklı endeks artış katsayısıdır. Özel sözleşmelerde eskalasyon maddesindeki endeks ve formül uygulanır.
Fiyat farkı ne zaman ödenir?
Fiyat farkı kendiliğinden doğan bir hak değildir; sözleşmede öngörülmüşse ödenir. Kamu ihalelerinde fiyat farkı verilip verilmeyeceği ihale dokümanında belirtilir ve hesap, Kamu İhale Kanunu'na göre ihale edilen yapım işleri için Bakanlar Kurulu'nun 2013/5217 sayılı kararıyla yürürlüğe konulan Fiyat Farkına İlişkin Esaslar'a göre yapılır. Sözleşme imzalandıktan sonra bu esaslar o sözleşme için değiştirilemez (4735 sayılı Kanun md. 8).
Özel sözleşmelerde durum daha da nettir: bedel götürü kararlaştırılmışsa yüklenici, öngörülenden fazla emek ve masraf çıktı diye bedelin artırılmasını isteyemez (Türk Borçlar Kanunu md. 480). Yalnız başlangıçta öngörülemeyen olağanüstü durumlar işi aşırı güçleştirirse hâkimden uyarlama istenebilir. Bu yüzden uzun süreli özel işlerde sözleşmeye açık bir eskalasyon maddesi koymak, yüklenici için en güvenli yoldur.
Fiyat farkı yalnız artış yönünde çalışmaz: endeksler düşerse Pn 1'in altına iner, fark negatif çıkar ve hakedişten kesilir.
Kamu formülü: F = An × B × (Pn − 1)
| Terim | Anlamı |
|---|---|
| F | Dönemin fiyat farkı tutarı (₺) |
| An | Birim fiyatlı işlerde uygulama ayında yapılan iş miktarlarının sözleşme birim fiyatlarıyla tutarı; anahtar teslim işlerde o aydaki ilerleme yüzdesi × sözleşme bedeli |
| B | Sabit katsayı, 0,90 |
| Pn | Girdi gruplarının ağırlıklı endeks artış katsayısı |
Pn, her girdi grubunun ağırlık katsayısı ile o girdinin güncel endeksinin temel endeksine oranının çarpımlarının toplamıdır. Esaslar'da yer alan gruplar şunlardır: işçilik (a; TÜİK tüketici fiyat endeksi), çimento, kum, tuğla gibi metalik olmayan mineral ürünler (b1), demir-çelik ürünleri (b2), akaryakıt (b3; EPDK'nın ilan ettiği satış fiyatları), diğer yakıtlar (b4), ağaç ürünleri (b5), diğer malzemeler (b6) ve makine-ekipman (c). Katsayıları idare işin niteliğine göre belirleyip ihale dokümanında ilan eder; toplamları 1,00 olmalıdır ve sözleşme süresince değiştirilemez.
Hangi ayın endeksi? Temel endeks ihale tarihinin içinde bulunduğu aya, güncel endeks uygulama ayına, yani işin iş programına göre yapılması gereken aya aittir. Yüklenicinin kusuruyla geride kalan işlerde, işin yapılması gereken ay ile fiilen yapıldığı ayın endekslerinden düşük olanı esas alınır.
Adım adım örnek hesap
Bir ayda sözleşme fiyatlarıyla 2.000.000 ₺'lik iş yapılmış olsun. Katsayılar ve endeksler örnek olarak seçilmiştir:
| Girdi grubu | Katsayı | Temel endeks | Güncel endeks | Oran | Katkı |
|---|---|---|---|---|---|
| İşçilik (a) | 0,25 | 100 | 120 | 1,200 | 0,300 |
| Mineral ürünler (b1) | 0,20 | 200 | 230 | 1,150 | 0,230 |
| Demir-çelik (b2) | 0,25 | 300 | 330 | 1,100 | 0,275 |
| Diğer malzemeler (b6) | 0,20 | 160 | 200 | 1,250 | 0,250 |
| Makine-ekipman (c) | 0,10 | 250 | 280 | 1,120 | 0,112 |
| Pn | 1,167 | ||||
F = 2.000.000 × 0,90 × (1,167 − 1) = 2.000.000 × 0,90 × 0,167 = 300.600 ₺. Bu tutar hakedişe eklenir, KDV'ye tabidir; kamu işlerinde fiyat farkının %6'sı oranında ek kesin teminat alınır ve bu teminat hakedişten kesilerek karşılanabilir (4735 sayılı Kanun md. 12). Kendi katsayılarınızla hesap için fiyat farkı hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
Özel sözleşmede eskalasyon maddesi nasıl yazılır?
Kamu formülünü birebir kullanmak zorunda değilsiniz, ama maddenin şu soruların hepsine cevap vermesi gerekir:
- Hangi endeks? TÜİK'in yurt içi üretici fiyat endeksi alt kalemleri, inşaat maliyet endeksi ya da tüketici fiyat endeksi; yalnız donatı gibi tek bir ana malzemeye bağlamak da mümkündür.
- Temel ay ve uygulama ayı hangisi? Teklif ayı mı, sözleşme ayı mı; iş programındaki ay mı, fiilî ay mı?
- Hangi kalemlere uygulanır? Bütün iş mi, yalnız malzemeli kalemler mi? İş sahibinin verdiği malzeme kapsam dışında kalmalıdır.
- Ağırlıklar nedir? İşçilik ve malzeme payları işin niteliğine göre yazılmalıdır.
- Eşik var mı? Örneğin artışın belirli bir yüzdeyi aşan kısmı mı ödenecek?
- Düşüşte de uygulanır mı? Simetrik olmayan madde, ileride tartışma yaratır.
- Gecikmede ne olur? Yüklenicinin kusuruyla geç yapılan işte hangi endeksin esas alınacağı yazılmalıdır.
Kullanılan endekslerin nereden alınacağı ve nasıl okunacağı için Yİ-ÜFE ve fiyat farkı endeksleri, kamu kuralının tamamı için yapım işlerinde fiyat farkı esasları sayfasına bakın.
Sık yapılan hatalar
- Uygulama ayı yerine hakedişin düzenlendiği ayın endeksini kullanmak.
- Henüz yayımlanmamış endeksle kesin hesap yapmak; endeksler belli olmadan yapılan geçici hesap, yayımlandıktan sonra düzeltilmelidir.
- An tutarına önceki aylarda yapılmış işleri karıştırmak.
- Fiyat farkını KDV'siz faturalamak ya da ek kesin teminat kesintisini unutmak.
- Sözleşme türünü gözden kaçırmak: götürü bedel ile birim fiyatlı işte An farklı hesaplanır (bkz. sözleşme türleri).
Kaynaklar
- 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu md. 8 fiyat farkı, md. 12 ek kesin teminat
- 4734 Sayılı Kanuna Göre İhale Edilen Yapım İşlerinde Uygulanacak Fiyat Farkına İlişkin Esaslar Bakanlar Kurulu Kararı 27.06.2013 / 2013/5217, sonraki değişiklikleriyle
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu md. 480 götürü bedel
- TÜİK — fiyat endeksleri Yİ-ÜFE alt endeksleri, TÜFE, inşaat maliyet endeksi
Sık sorulan sorular
Hayır. Kamu işlerinde ihale dokümanında öngörülmüşse, özel işlerde sözleşmede bir eskalasyon maddesi varsa ödenir. Böyle bir madde yoksa götürü bedelde yüklenici kural olarak artış isteyemez.
Pn 1'in altına iner ve formül negatif sonuç verir. Bu tutar yükleniciye ödenmez, hakedişten kesilir.
Formül, fiyat artışının tamamını değil yüzde doksanını karşılayacak biçimde kurulmuştur; kalan kısım yüklenicinin üstlendiği fiyat riski sayılır. Belirli dönemler için Cumhurbaşkanı kararlarıyla farklı uygulamalar yapılabildiğinden işinizin tarihine göre kontrol edin.
Evet. Fiyat farkı hakediş bedelinin bir parçasıdır; KDV'si hesaplanır ve tevkifat kapsamındaki işlerde tevkifat da uygulanır.
Kamu formülündeki endeksler TÜİK'in aylık yayımladığı tablolardan, akaryakıt fiyatları EPDK'nın ilan ettiği ortalama satış fiyatlarından alınır.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; kendi durumunuz için güncel mevzuatı ve sözleşmenizi esas alın, gerekirse uzmana danışın.